लेखन
शिव: एका संकल्पनेचा वेध
महाशिवरात्रीसाठी कासोलमध्ये एका साय-ट्रान्स पार्टीची जाहिरात तांडव या नावाने केली जात होती. या नावानं माझं लक्ष वेधलं; कारण मी अनेकदा पाहिलेलं एक नातं त्यात सामावलं होतं: शिव, संगीत, नशा, बंडखोरी आणि समाजमान्य प्रतिष्ठेच्या रूढ चौकटींपासून मुक्तता.
मला चांगली पार्टी आवडते. अशा कार्यक्रमांना मी गेलो आहे. पण आपण नेमका कोणता संबंध जोडत होतो, असा प्रश्न मला पडला. आपण शिव या रूपाशी जोडले जात होतो, की आपलं पलायन अधिक अर्थपूर्ण वाटावं म्हणून एक प्रतिमा उधार घेत होतो?
हा प्रश्न मला पार्टीपासून दूर, त्या प्रतीकाकडे घेऊन गेला.
ओळखीच्या प्रतिमेपलीकडे पाहणं
ग्रंथ, भक्तिपरंपरा, कला आणि लोकप्रिय संस्कृती यांमध्ये शिवाची अनेक रूपं दिसतात. एका स्रोतावर आधारलेली मांडणी बाकी सगळ्यांचं प्रतिनिधित्व करू शकत नाही.
ध्यान, परम सत्य, विश्वाचा विलय आणि सामाजिक संकेतांपासून मुक्ती यांवर भर देणाऱ्या काही व्याख्या मला भेटल्या. काही धर्मविषयक होत्या. काही काव्यात्मक. काही आधुनिक व्याख्या विज्ञानाच्या भाषेत मांडल्या होत्या.
या सगळ्या एकाच प्रकारची स्पष्टीकरणं मानण्याआधी प्रत्येक मांडणी नेमकं काय सांगते, हे समजून घ्यायचं होतं.
हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे; कारण एखादी प्रभावी प्रतिमा तिचा अर्थ तपासणं थांबवल्यानंतरही टिकून राहू शकते. आपण ती ओळखतो, तिचं नाव पुन्हा पुन्हा घेतो आणि ओळख म्हणजे समज असं मानतो.
एखाद्या आध्यात्मिक ग्रंथातला उतारा त्याचा अर्थ न विचारता म्हटला जातो, तेव्हाही मला हीच चिंता वाटते. पठणाला भक्तीचं महत्त्व असू शकतं. पण ज्या शोधाचं आमंत्रण त्या शब्दांत आहे, त्यापासून दूर राहूनही शब्दांशी ओळख ठेवण्याचा तो मार्ग बनू शकतो.
विनाश आणि बदलाची शक्यता
नटराजाच्या रूपात निर्मिती आणि विनाश एकाच प्रतिमेत दिसतात. डमरू आणि अग्नीमुळे त्यांचं नातं स्पष्ट होतं; विनाश म्हणजे केवळ गोंधळ, असं दाखवलं जात नाही.
बदलाचा पैलू मला आकर्षित करतो. एखाद्या गोष्टीचा अंत झाला, तरी तो अर्थहीन असेलच असं नाही. एखादं रूप विरून जाऊ शकतं; आयुष्य म्हणजे प्रत्येक रूप कायमचं टिकवून ठेवणं नव्हे.
याचा मी स्वतःच्या आयुष्याशी संबंध जोडतो. कायमस्वरूपी आहेत असं मानत आलेल्या ओळखी आणि सवयींना तो प्रश्न विचारतो. मी कशाचं संरक्षण करतोय—एखाद्या जबाबदारीचं, की स्वतःच्या प्रतिमेचं? एखाद्या गोष्टीची तपासणी करणं सोडून दिलं म्हणून तिला मी “माझा स्वभाव” म्हणतोय का?
हे प्रतीकाचं आजच्या संदर्भातलं माझं वाचन आहे; त्याचा एकच योग्य अर्थ आहे असा दावा नाही. यामुळे स्वतःकडे न तपासता ठेवलेल्या त्याच रूपात अधिक ज्ञान जमा करणं म्हणजेच प्रगती, असं न मानता अंतर्गत बदलाचा विचार करता येतो.
कधी कधी आपण सोबत वाहून नेत असलेली एखादी गोष्ट सोडावी लागते.
आखीव श्रेणींबाहेरचं रूप
शिवाबद्दल मला वाटणाऱ्या आकर्षणाचं आणखी एक कारण म्हणजे अध्यात्म म्हणजे नीटनेटकं आणि समाजमान्य वर्तन, या कल्पनेत शिवाचं रूप बसत नाही. त्यांच्याशी लोक ज्या कथा आणि प्रतिमांमधून जोडले जातात, त्यांत तपश्चर्या, कोमलता, तीव्रता आणि विनाश एकत्र दिसतात.
आध्यात्मिक होणं म्हणजे आता आपल्याला कधीच कठीण भावना येणार नाहीत, अशा आदर्शापेक्षा हे मला अधिक अर्थपूर्ण वाटतं.
आपल्याला राग, प्रेम, भीती आणि उदारता अनुभवता येते. या भावनांशी आपलं नातं कसं आहे आणि त्या उद्भवतात तेव्हा आपण काय करतो, हा प्रश्न आहे.
पवित्र कथा आपल्या क्रूरतेचं समर्थन करण्याची परवानगी देत नाही. देवतेच्या कथेत राग आहे म्हणून माझा राग शहाणपणाचा ठरत नाही. पण गुंतागुंत स्वीकारल्याने स्वतःला समजून घेण्यासाठी आपल्या अनुभवाचा एखादा भाग नाकारलाच पाहिजे, असा आव आपण सोडू शकतो.
जे आहे ते पाहून त्याची जबाबदारी घेता येते.
प्रतीक आणि विज्ञानाची भाषा
शिवाच्या काही मांडण्यांत विश्वातील शून्यता किंवा सगळंच शून्यातून निर्माण होतं, या कल्पनेचा उल्लेख असतो. धार्मिक किंवा तात्त्विक मांडणीसाठी हे रूपक म्हणून वापरता येऊ शकतं.
भौतिकशास्त्रानं या मांडणीला सिद्ध केलं आहे, अशा प्रकारे ते रूपक मांडलं की अडचण सुरू होते. भौतिक अवकाश, तात्त्विक अर्थानं शून्यता आणि दैवी तत्त्व या एकच गोष्टी नाहीत; त्यांच्यासाठी सारखे शब्द वापरले तरी.
एखादं प्रतीक अर्थपूर्ण असण्याआधी त्याला आधुनिक विज्ञानानं प्रमाणित करावं, अशी माझी गरज नाही. पण एखादी व्यक्ती काव्यात्म बोलते आहे, परंपरेचा अर्थ लावते आहे, की भौतिक जगाबद्दल दावा करते आहे, हे स्पष्ट असावं असं मला वाटतं.
तपासत गेलं की अधिकाधिक अस्पष्ट होत जाणाऱ्या, विज्ञानासारखं ऐकू येणाऱ्या स्पष्टीकरणापेक्षा या प्रतीकाचा अर्थ मोठा आहे.
उत्सव की पलायन?
पार्टीचा आनंद घेता येतो. नाच, संगीत आणि मैत्री यांना आध्यात्मिक अर्थ नाही, असं म्हणून नाकारण्याची गरज नाही. तसंच, शिवाचं नाव वापरलं म्हणून त्याच्याशी जोडलेली प्रत्येक कृती म्हणजे चेतनेचा शोध होत नाही.
स्वतःच्या सहभागाबद्दलचा फरक मला पाहायचा आहे. मी संध्याकाळचा आनंद घेतोय, की ज्या गोष्टीला सामोरं जायचं नाही ती लपवण्यासाठी संध्याकाळ वापरतोय? संगीत थांबल्यावर काय होतं?
नशा ही अंतर्दृष्टीची खूण नाही. एखाद्या पदार्थाच्या प्रभावाखाली कुणाला आलेल्या नाट्यमय अनुभवाची गोष्ट म्हणजे ज्ञानप्राप्ती, असा पुरावा होत नाही. प्रत्यक्ष जगल्या जाणाऱ्या आणि तपासता येणाऱ्या आयुष्याकडे परत पाहणं मला अधिक महत्त्वाचं वाटतं.
असाधारण अनुभवाची मागणी न करता मी लक्ष देऊ शकतो का? उत्साह ओसरल्यानंतर एखाद्या अस्वस्थ सत्याला सामोरं जाऊ शकतो का? मी ज्याला भक्ती म्हणतो, त्यामुळे दुसऱ्या व्यक्तीशी माझं वागणं बदलतं का?
हे प्रतीक मला काय विचारतं
माझ्यासाठी शिवाचं रूप सर्वाधिक रोचक ठरतं तेव्हा, जेव्हा ओळखीचं वाटणं शोधाला जागा देतं. नाव आधीपासून माहीत आहे; त्याचा अर्थ समजून घ्यायचं काम बाकी आहे.
कमतरता आणि कठीण भावना असलेल्या आयुष्यात बदलाची शक्यता मला आकर्षित करते. प्रामाणिकपणे पाहायला सुरुवात करण्याआधी आदर्श व्यक्ती होण्याची गरज नाही. पण त्या कामापासून दूर जाण्याचं निमित्त म्हणून प्रतीकाचा वापर करणं थांबवावं लागेल.
मी स्वतःला भक्त म्हणत असेन, तर त्या शब्दाचा परिणाम मी काय घालतो, कुठल्या कार्यक्रमांना जातो किंवा काय पुन्हा म्हणतो, यापलीकडेही व्हावा असं मला वाटतं. मी कशासाठी समर्पित आहे आणि माझं आयुष्य घडवणाऱ्या रोजच्या निर्णयांत ती भक्ती कशी उतरते, हे समजून घ्यायचं आहे.
नटराजाच्या प्रतिमेचा संदर्भ: नृत्याचा स्वामी म्हणून शिव — The Metropolitan Museum of Art. अंतर्मुख जीवनाशी त्याचा संबंध जोडणं ही माझी स्वतःची व्याख्या आहे.