लेखन-संग्रह
जे उघड दिसतं, त्यापलीकडे.
स्वतः, समाज आणि आपण जगत असलेल्या व्यवस्थांबद्दलचे लेख.
33 लेख · अलीकडचे लेख आधी
समाज
मानणारे विरुद्ध शोध घेणारे: पाठांतरातून आपण काय स्वीकारायला शिकतो
एक मूल विचारतं, आकाश निळं का आहे? आपण उत्तर देतो. मग आणखी एक प्रश्न येतो, त्यानंतर आणखी एक—आपल्याला जे समजावता येतं त्याची मर्यादा येईपर्यंत.
समाज
शिक्षणाचं हरवलेलं ध्येय: आनंद
आयुष्य सुधारेल या अपेक्षेनं आपण शिक्षणात मोठी गुंतवणूक करतो. पालक त्याग करतात. शाळा नवे कार्यक्रम आणतात. संधी आणि सुरक्षिततेचं आश्वासन देणाऱ्या पदव्यांसाठी विद्यार्थी मेहनत करतात.
तत्त्वज्ञान
सत्य जाणून घेणं: विश्वासाच्या पिशाचाशी झुंज
एका सामाजिक समारंभात कुणीतरी मला देवावर किंवा विश्वावर विश्वास आहे का, असं विचारलं. गप्पा सुरू करण्यासाठी विचारलेल्या या प्रश्नाला फक्त हो किंवा नाही म्हटलं, तर रंजक भाग अनुत्तरित राहील असं मला वाटलं.
स्वतः
जगण्याचा परफॉर्मन्स रिव्ह्यू
कामगिरीचा आढावा घेण्याच्या काळाचं एक वेगळंच वातावरण असतं. आपण पुरावे गोळा करतो, उद्दिष्टांकडे पुन्हा पाहतो आणि आपलं योगदान समजावून सांगायची तयारी करतो. रेटिंगचा पैसा, संधी आणि त्या वर्षाबद्दल आपल्याला कसं वाटतं यावर परिणाम होऊ शकतो.
स्वतः
सकारात्मक विचारांचा काल्पनिक फिल्टर
सकारात्मक विचार करा. ग्लास अर्धा भरलेला आहे असं पाहा. स्वतःभोवती चांगली ऊर्जा ठेवा.
तत्त्वज्ञान
अध्यात्म पर्याय नाही: ते आपल्या असण्याचा भाग आहे
अध्यात्माकडे आपण अनेकदा नंतर करायची गोष्ट म्हणून पाहतो—कठीण काळानंतर करून पाहण्याचा सराव, एखादं शिबिर किंवा वर्ग, किंवा भरपूर मोकळा वेळ असणाऱ्यांचा विषय.
समाज
आपल्यातला भांडवलशाहीवादी आणि समाजवादी
मालकीबद्दल आपण देश, अर्थव्यवस्था आणि संस्थांच्या पातळीवर वाद घालतो. साधनसंपत्तीवर कुणाचं नियंत्रण असावं? कामाचा लाभ कुणाला मिळावा? सत्तेचं वाटप कसं व्हावं?
तत्त्वज्ञान
हिंदू धर्म: सामूहिक मानवी ज्ञानाचा विजय
सुमारे दोनशे किलोमीटरच्या प्रवासात रामाच्या प्रतिमा असलेले झेंडे, पोस्टर्स, मूर्ती आणि सजवलेली वाहनं दिसली. घरी पोहोचलो तरी राममंदिराच्या उद्घाटनाचा उत्साह फोनवर सुरूच होता.
तत्त्वज्ञान
ओशो: अध्यात्मविश्वातील ‘माफिया’
मी पुण्यातून लिहितोय; इथे ओशोंची उपस्थिती आजही परिचित आणि वादग्रस्त आहे. 19 जानेवारी 1990 रोजी त्यांचं निधन झालं, हा शहराच्या इतिहासाचा भाग आहे; त्यांची व्याख्यानं आजही या शहराच्या पलीकडेही वाद निर्माण करत राहतात.
नाती
दृष्टीच्या आड: करुणेचं खोल वास्तव
दुःखाचं चित्र आपल्याला लगेच भावूक करू शकतं; पण भावूक होणं म्हणजे कुणाचा अनुभव समजणं नव्हे. करुणेसाठी आपले अंदाज थांबवून समोरच्या व्यक्तीचं ऐकावं लागू शकतं.
नाती
नात्यांचा वेध: करुणा आणि जिवलग सोबती
आई, मुलगा, जोडीदार, मित्र, व्यवस्थापक. काही शब्द आपल्याला आजूबाजूच्या माणसांशी कसं वागावं अशी अपेक्षा आहे, हे सांगतात.
तत्त्वज्ञान
इच्छास्वातंत्र्य: भ्रम की वास्तव?
काल मी पिझ्झा मागवू शकलो असतो. मी पास्ता निवडला. कुणी मला निर्णय घ्यायला भाग पाडलं नाही; म्हणून मी मुक्तपणे निवड केली असं म्हणणं रास्त वाटतं.
तत्त्वज्ञान
शुद्ध चैतन्याचं स्वरूप
अनुभव समजावून सांगण्याआधी तो स्वतः घडत असतो. एक रंग दिसतो. एक विचार येतो. मला दुःख जाणवतं, एखादा आवाज ऐकू येतो, किंवा माझं लक्ष भरकटलं आहे याची जाणीव होते. जग आणि माझे विचार ज्या जाणिवेतून कळतात, ती काय आहे?
स्वतः
एकटेपणाचं कोडं: आतल्या दारांचा शोध
मला नेहमी लोकांत रमायला आवडलं, तरी माणसांनी भरलेल्या खोलीतही एकटं वाटलं आहे. सोबत, मनातली बंद दारं आणि मोकळं होण्यासाठी लागणारा विश्वास यांचा हा शोध.
स्वतः
जीवनशैली: दिसणं आणि जगणं यांच्यामध्ये
मी लंडनमध्ये होतो—दूरचित्रवाणीवर आधी पाहिलेल्या एका राजवाड्याकडे पाहत. वास्तुरचना विलक्षण होती; बागाही आणि त्या जागेचा विस्तारही. तेव्हा ‘जीवनशैली’ म्हणतो, तेव्हा नेमकं काय अभिप्रेत असतं, असा प्रश्न मनात आला.
स्वतः
मी मूर्ख आहे
दहावीचा निकाल जाहीर झालेल्या सकाळीच माझं नाव वर्तमानपत्रात आलं होतं. पुण्यात मी तिसरा आणि माझ्या भागात पहिला आलो होतो. पण मंचावर बोलायची वेळ आली तेव्हा डोकं रिकामं झालं. त्या अनुभवातून यश, आत्मविश्वास आणि स्वतःच्या मर्यादा मान्य करण्याबद्दल विचार सुरू झाला.
नाती
किती काजळ पुरेसं?
गप्पांच्या ओघात कुणीतरी मला विचारलं: काजळ किती लावलं की ते पुरेसं होतं?
तत्त्वज्ञान
देवाशी एक अफेअर
महाराष्ट्रातल्या गणेशोत्सवात उत्सवामागे घडणारं काम मला अनेकदा जाणवतं. कलाकार, आयोजक, स्वयंसेवक आणि कुटुंबं मिळून अशी गोष्ट घडवतात, जी त्यांचं लक्ष नसतं तर अस्तित्वातच आली नसती.
तत्त्वज्ञान
अर्थ हरवतो तेव्हा: जगण्याचा पुन्हा शोध
हवं ते सगळं आयुष्यात असूनही ते रिकामं वाटू शकतं का? निहिलिझम, निराशा आणि रोजच्या जगण्यात अर्थ शोधण्याबद्दलची एक शोधक नोंद.
तत्त्वज्ञान
शिव: एका संकल्पनेचा वेध
महाशिवरात्रीसाठी कासोलमध्ये एका साय-ट्रान्स पार्टीची जाहिरात तांडव या नावाने केली जात होती. या नावानं माझं लक्ष वेधलं; कारण मी अनेकदा पाहिलेलं एक नातं त्यात सामावलं होतं: शिव, संगीत, नशा, बंडखोरी आणि समाजमान्य प्रतिष्ठेच्या रूढ चौकटींपासून मुक्तता.
तत्त्वज्ञान
कर्म: कर्मामागची तर्कसंगती
आपल्यावर अन्याय झाला की आपण अनेकदा हेच म्हणतो—मॅनेजर आपल्याला मान्यता देत नाही, कोणी खोटं बोलतं, किंवा चुकीच्या वागण्याचा कुणाला फायदा होताना दिसतो. आयुष्य कधीतरी हा समतोल साधेल, ही कल्पना दिलासा देऊ शकते.
स्वतः
बुद्धी आणि शहाणपण
बुद्धी आणि शहाणपण यांपैकी एक निवडायचं झालं, तर माझं सहज उत्तर शहाणपण असेल. कठीण समस्या सोडवता येणं म्हणजे कसं जगावं हे कळणं नव्हे. आपण खूप सक्षम होऊ शकतो; पण आपल्या क्षमतांचा उपयोग कशासाठी करायचा, याबद्दल गोंधळलेले राहू शकतो.
स्वतः
स्वतःवर प्रेम
Jab We Met मधील Geetचं स्वतःवरचं प्रेम विलक्षण सहज आत्मविश्वासानं व्यक्त होतं. तिला स्वतःसारखं राहायला आवडतं. ते योग्य ठरवण्याची तिला किती कमी गरज भासते, यातच तिच्या आकर्षणाचा काही भाग आहे.
स्वतः
आतलं सौंदर्य
आतल्या सौंदर्याबद्दल आपण असं बोलतो, जणू त्याचा अर्थ सगळ्यांना माहीत आहे. चांगलं मन, चांगली व्यक्ती, सुंदर आत्मा. हे शब्द ओळखीचे आहेत; पण ओळखीपणामुळे त्यांचा प्रत्यक्षात किती कमी विचार केला आहे, हे लपून राहू शकतं.
स्वतः
मिस्टर बीन आणि उठून दिसण्याचं बंधन नसण्याचं स्वातंत्र्य
Mr. Bean एखादं साधं काम करायला जातो आणि त्याचा छोटासा घोळ घालतो, हे आपल्यापैकी बहुतेकांनी पाहिलं आहे. एखादी योजना यशस्वी झाली की त्याच्या चेहऱ्यावरचा भाव आपल्याला माहीत आहे; आणि मुळात करूच नये अशा योजनेवर पूर्ण आत्मविश्वासानं पुढे जाण्याची त्याची पद्धतही.
तत्त्वज्ञान
योग: मॅटच्या पलीकडे
ही एक उपयोगी वस्तू आहे. आसनांचा सराव करण्यासाठी ती पृष्ठभाग देते आणि शारीरिक सराव अधिक आरामदायी करू शकते. मला चटईबद्दल काही आक्षेप नाही.
स्वतः
लागोम: पुरेसं म्हणजे किती?
पण त्या उत्तरामागे एक प्रश्न लपला आहे: पैशामुळे काय बदलेल, असं मला वाटतं? त्यातून सुरक्षितता, स्वातंत्र्य, मान्यता किंवा काळजी करणं थांबवण्याची मुभा मिळेल? मला हवा असलेला बदल घडवण्यासाठी किती पुरेसं असेल?
तत्त्वज्ञान
विज्ञान आणि अध्यात्म: कुतूहलाच्या दोन वाटा
आपण लोकांनी वेढलेले असलो, तरी एकटं वाटू शकतं. आणि प्रत्यक्षात एकटे असतानाही आपण करत असलेल्या कामाशी खोलवर जोडले गेल्याची जाणीव होऊ शकते.
तत्त्वज्ञान
ध्यानाचा अर्थ
मी एकदा ध्यानाकडे अगदी साध्या अपेक्षेने वळलो होतो: मनाची अस्वस्थता कमी व्हावी, असं मला वाटत होतं.
तंत्रज्ञान
एआय आणि आपलं नेहमीचं जगणं
हा निबंध 2023 च्या सुरुवातीला ChatGPT प्रथम वापरतानाचा माझा दृष्टिकोन जपतो. भविष्याबद्दलच्या अपेक्षा येथे ठाम भाकितं म्हणून नव्हे, तर प्रश्न आणि शक्यता म्हणून मांडल्या आहेत.
स्वतः
यश आणि महत्त्वाकांक्षा
यशस्वी कसं व्हायचं, हे विचारण्याआधी थोडा अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारायला हवा, असं मला वाटतं: यशाकडून आपल्याला काय मिळावं अशी अपेक्षा आहे?
स्वतः
जगण्याची धडपड आणि अहंकार
तुम्ही वारंवार हसता का, एखाद्या छान पार्टीचा आनंद घेता का किंवा शनिवार-रविवार सोबत घालवायला तुमच्याजवळ लोक असतात का, हे मी विचारत नाही. धावपळ थांबते तेव्हा काय होतं, हा माझा प्रश्न आहे. शांतता भरून काढण्यासाठी लगेच काहीतरी शोधल्याशिवाय तुम्ही शांत बसू शकता का? स्वतःच्या आयुष्यात तुम्हाला आपलेपणा वाटतो, की नाव न देता येणारी अस्वस्थता…
नाती
प्रेमाचा शोध: पडद्यापासून प्रत्यक्ष आयुष्यापर्यंत
Stuck in Love नावाचा चित्रपट पाहिल्यानंतर बराच काळ माझ्या मनात राहिला. एकाच कुटुंबातले तीन जण प्रेमाकडे अगदी वेगवेगळ्या ठिकाणांहून पाहतात, ही गोष्ट मला रोचक वाटली.