किती काजळ पुरेसं?

गप्पांच्या ओघात कुणीतरी मला विचारलं: किती काजळ लावलं की पुरेसं होतं?

पहिल्यांदा हा मेकअपबद्दलचा एक छोटासा व्यावहारिक प्रश्न वाटतो. मग त्याचं उत्तर अनपेक्षितपणे कठीण होतं. कुठल्या रूपासाठी पुरेसं, कुणाच्या चेहऱ्यावर आणि कुणाच्या मतानुसार?

सगळ्यांना मोजून लावता येईल असं एकच सार्वत्रिक प्रमाण नाही. शेवटी आपण परिणाम पाहतो आणि ठरवतो.

काजळाऐवजी महत्त्वाकांक्षा, मान्यता किंवा यश ठेवलं, तर प्रश्न आणखी कठीण होतो. आपल्याकडे पुरेसं आहे हे कसं कळणार? परिणाम पाहायला आपण कशाचा आधार घेतो?

शेवटची नजर

डोळ्यांभोवती काजळ लावत आहात अशी कल्पना करा. ते लावण्याची साधारण पद्धत माहीत आहे. फारसा विचार न करता सुरुवातही करता येईल. पण बाहेर पडण्यापूर्वी आरशात पाहता.

कदाचित रेषा अपेक्षेपेक्षा जास्त गडद झाली असेल. कदाचित काजळ पसरलं असेल. तुम्ही ते नीट करता, पुन्हा पाहता आणि हवा होता तोच परिणाम आहे असं ठरवता.

आरसा तुमची अभिरुची ठरवत नाही. तो परिणाम तपासण्याची संधी देतो. ही तपासणी केली नाही, तर पद्धत वापरली म्हणून ती आपल्यासाठी योग्य ठरली का, हे कळेलच असं नाही.

मेकअपच्या पलीकडेही हा फरक मला उपयोगी वाटतो. एखादं ध्येय गाठण्यात आपण कुशल होऊ शकतो; तरी त्याचा परिणाम आपल्याला जगायचं आहे त्या आयुष्याला शोभतो का, हे कदाचित ठरवू शकत नाही.

आरसे नसलेलं जग

मेकअप आहे, पण आरसा, कॅमेरा किंवा प्रतिबिंब दाखवणारा पृष्ठभाग नाही, अशा जगाची कल्पना करा. तुम्ही काजळ लावू शकता; पण काय केलं आहे ते पाहू शकत नाही.

इतर जण त्याचं वर्णन करू शकतात. ते कौतुक करतील, टीका करतील किंवा आणखी लावायला सांगतील. आपण कसे दिसतो याची माहिती मिळवण्याचा मुख्य आधार त्यांची मतं बनतात.

काही लोकांवर इतरांपेक्षा जास्त विश्वास ठेवू शकता. लोकप्रिय शैलीही स्वीकारू शकता. तरी एक गोष्ट उणी राहते: मनात जे ठरवलं होतं त्याची स्वतःला दिसलेल्या परिणामाशी तुलना करण्याची संधी.

हा विचार करून पाहण्याचा प्रयोग आहे; सौंदर्याचे निकष ठरण्याचं एकमेव साधन आत्मनिरीक्षण आहे, असा दावा नाही. आपल्या आयुष्याचं मूल्यमापन करताना पूर्णपणे बाहेरून मिळणाऱ्या मान्यतेवर अवलंबून राहिलो, तर काय होतं, हा प्रश्न विचारणं त्यामागचा हेतू आहे.

मेकअप आहे. पद्धत आहे. स्वतः पाहून थांबण्याचा क्षण नाही.

न पाहता आपण कसं जगतो

हव्या असलेल्या अनेक गोष्टी मिळवायच्या कशा, हे आपल्याला माहीत असतं. शिकायचं, काम करायचं, कमवायचं, सुधारायचं, स्वतःला नीट सादर करायचं. कुणीतरी परिणाम प्रभावी आहे असं सांगतं आणि प्रक्रिया योग्य चालली आहे असं आपल्याला वाटतं.

पण या प्रक्रियेतून कसं आयुष्य तयार होतं आहे, हे आपण पाहिलं आहे का?

मी करिअरमध्ये पुढे जात असेन, पण मला आराम करणं अधिकाधिक कठीण होत असेल. लोकांचं लक्ष मिळत असेल, पण मला समजून घेतलं जातंय असं कमी वाटत असेल. इतरांना योग्य वाटणारं नातं मी उभारत असेन, पण ते माझ्यासाठी खरं बनवणारे संवाद टाळत असेन.

इतर लोक चुकीचे आहेत का, हा प्रश्न नाही. त्यांचा अभिप्राय उपयोगी असू शकतो. फक्त मीच करू शकतो अशा तपासणीची जागा त्यांच्या मान्यतेनं घेतली आहे का, हा प्रश्न आहे.

टाळ्यांचा आवाज थांबल्यावर मी प्रत्यक्षात काय अनुभवतो? मी घडवलेल्या गोष्टीतला कोणता भाग जिवंत वाटतो? लोकांना आता माझ्याकडून अपेक्षा आहेत म्हणून कोणता भाग सांभाळत राहणं भाग वाटतं?

आरशाचं काम कोण करू शकतं?

या रूपकातला आरसा म्हणजे लक्षपूर्वक केलेलं प्रामाणिक आत्मपरीक्षण, असं मला वाटतं.

आत्मचिंतन, लेखन, ध्यान किंवा आपण काय टाळत आहोत हे पाहायला मदत करणाऱ्या व्यक्तीसोबतचा संवाद—यांतून ते घडू शकतं. काही लोकांना प्रार्थनेत अशी जागा मिळू शकते. नात्यातही मिळू शकते.

पण दुसरी व्यक्ती अचूक प्रतिबिंब दाखवेलच असं नाही; आणि आपलं पहिलं आकलनही तितकंच चुकू शकतं. त्यांची गृहीतकं असतात; आपले बचावाचे पवित्रे असतात. दोन्ही तपासायला तयार राहिलो, तर प्रतिबिंब अधिक स्पष्ट होतं.

मी बोलतो त्या प्रत्येक गोष्टीला दुजोरा देणारी व्यक्ती दिलासा देऊ शकते, पण मला फारसं समजून घ्यायला मदत करेलच असं नाही. सतत टीका करणारी व्यक्तीही तितकंच विकृत प्रतिबिंब दाखवू शकते. संवादामुळे काय घडलं आणि आपण काय अनुभवतो आहोत, याच्या जवळ जाता येतं का, हे महत्त्वाचं आहे.

उपयोगी आरसा विचार करण्यासाठी काहीतरी देतो. आपल्याला जे ऐकायचं आहे तेवढंच तो सांगत नाही.

डागाकडे पाहणं

मी खोटं बोललो, मत्सरातून वागलो किंवा कुणाला दुखावेल अशा प्रकारे मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न केला, हे माझ्या लक्षात आलं असं समजा. हे जाणवणं अस्वस्थ करतं. स्वतःबद्दलची मला हवी असलेली प्रतिमा टिकावी म्हणून मी लगेच काहीतरी स्पष्टीकरण देऊ शकतो.

पण डाग दिसू नये म्हणून पाहणंच टाळलं, तरी तो नाहीसा होत नाही.

या रूपकातला एक महत्त्वाचा हळुवार पैलू असा: डागाकडे लक्ष देता येतं. तो म्हणजे संपूर्ण चेहराच चुकीचा आहे, असा निकाल नाही.

त्याचप्रमाणे, एखादी कृती मान्य करणं म्हणजे आपल्यात सुधारण्याची शक्यता नाही, अशी घोषणा नाही. त्यातून दुरुस्ती, एखादी मर्यादा आखणं किंवा पुढे वागण्यात बदल करणं शक्य होऊ शकतं. काही परिणाम मेकअपसारखे सहज पुसता येत नाहीत; पण स्पष्टपणे पाहिलं तर जबाबदारी घेणं शक्य होतं.

प्रामाणिकपणे बोलताना कुठे आणि कसं बोलायचं याचाही विचार हवा. प्रत्येक खाजगी विचार प्रत्येकालाच सांगणं आपलं कर्तव्य नाही. स्वतःपासून आणि आपल्या कृतींमुळे ज्यांच्या निवडींवर परिणाम होतो त्यांच्यापासून वास्तव लपवणं थांबवणं, हा हेतू आहे.

पुरेसं म्हणजे काय ते ठरवणं

यश, पैसा किंवा लक्ष यांचं किती प्रमाण पुरेसं, हे कोणताही आरसा सार्वत्रिकपणे सांगू शकत नाही. या गोष्टी आपल्या आयुष्यावर काय परिणाम करत आहेत, हे आत्मपरीक्षणातून दिसू शकतं. कशाला महत्त्व द्यायचं, हे मात्र आपणच ठरवायला हवं.

परिस्थितीनुसार प्रमाण बदलू शकतं. आपल्याला हवा असलेला लूकही बदलू शकतो. बदल लक्षात येत असेल, आणि फक्त आणखी भर घालत राहत नसू, तर त्यात काहीच गैर नाही.

काजळापासून सुरू झालेला हा प्रश्न आता जगण्याच्या पद्धतीची तपासणी वाटतो: आपण परिणाम पाहतोय, की फक्त गर्दीचं ऐकतोय?

कधीतरी प्रतिबिंबात मला माझंच आयुष्य ओळखता यावं—आणि थोडं प्रामाणिकपणे ठरवता यावं की अजून एक रेषा कुठे ओढायची आणि कुठे तसंच राहू द्यायचं.