देवाशी एक अफेअर

महाराष्ट्रातल्या गणेशोत्सवात उत्सवामागे घेतले जाणारे कष्ट मला अनेकदा जाणवतात. कलाकार, आयोजक, स्वयंसेवक आणि कुटुंबं मिळून अशी गोष्ट घडवतात, जी त्यांच्या लक्ष आणि मेहनतीशिवाय अस्तित्वातच आली नसती.

पुणे किंवा मुंबईतलं वातावरण विलक्षण जिवंत असू शकतं. ती ऊर्जा मला आवडते. पण उत्सवाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या देवाच्या रूपाशी असलेल्या आपल्या नात्यालाही आपण तितकंच लक्ष देतो का, हा प्रश्न मला पडतो.

देव म्हणजे आपल्यासाठी काय? प्रार्थना करताना काय घडतं? लहानपणापासून आपली उत्तरं बदलली आहेत का, की आजही आपल्याला मिळालेली प्रतिमा वापरत आहोत—आता तिचा आपल्यासाठी काय अर्थ आहे, हे न विचारता?

आपल्यासोबत वाढलेली श्रद्धा

प्रश्न विचारण्यासाठीची भाषा येण्याआधीच आपल्यापैकी अनेकांची धर्माशी ओळख होते. एखादी गोष्ट, एखादी प्रथा, देवस्थान आणि ती समजावून सांगणाऱ्या व्यक्तीवरचा विश्वास—या सगळ्यांतून जगाबद्दलची आपली सुरुवातीची समज तयार होते.

नंतर आपण गोष्टी कशा चालतात, हे विचारायला शिकतो. विज्ञानामुळे स्पष्टीकरण आणि पुरावा आपल्यासाठी महत्त्वाचे होतात. तरीही, देवाबद्दलची आपण मनात जपलेली प्रतिमा कदाचित पहिल्यांदा मिळाली होती तशीच राहते.

ती प्रतिमा आपण नाकारू शकतो किंवा तिचं समर्थन करू शकतो. तिची नीट तपासणी करण्याआधीच या दोन्ही प्रतिक्रिया येऊ शकतात.

लोकांना श्रद्धाळू आणि नास्तिक अशा गटांत विभागण्यापेक्षा, या प्रश्नाकडे ते किती लक्ष देतात यात मला अधिक रस आहे. त्यांच्या आयुष्यात हा शब्द कशाकडे निर्देश करतो? त्या संकल्पनेकडून त्यांना काय अपेक्षा आहेत? कोणता भाग अनुभवातून येतो आणि कोणता त्यांनी स्वीकारलेल्या स्पष्टीकरणातून?

आपण घडवलेली प्रतिमा तपासता येते—ती स्वतःपलीकडच्या एखाद्या वास्तवाकडे निर्देश करते असा विश्वास असो वा नसो.

मंदिरातले काही क्षण

मी भारतभरातल्या मंदिरांना भेट दिली आहे आणि त्यांच्या वास्तुरचनेनं मला अनेकदा भुरळ घातली आहे. हम्पीची आठवण माझ्यासाठी विशेष आहे. पण एका देवस्थानासमोर उभा असताना आपण डोळे मिटतो तो छोटासा क्षण मला विचारात पाडू लागला.

बाहेरून दिसणाऱ्या कृती सारख्या असू शकतात. आपण काही अर्पण करतो, थांबतो, प्रार्थना करतो आणि निघून जातो. प्रत्येकाचा आतला अनुभव पूर्णपणे वेगळा असू शकतो.

कुणी कृतज्ञ असेल. कुणी दुःखात असेल. आपल्या नियंत्रणात नसलेल्या परिणामासाठी कुणी प्रार्थना करत असेल. कुणाला फक्त आपण एकटे नाही आहोत असं वाटत असेल.

हे काही क्षण मला आकर्षित करतात; कारण त्यांत आपण विलक्षण प्रामाणिक असू शकतो. रोजच्या बोलण्यात नावही घेता येत नाही अशी भीती आपण तिथे मान्य करू शकतो. क्षणभर, स्वतःला सतत सावरून दाखवण्याची गरज कमी होते.

ती जागा मदत करू शकते. आपलं म्हणणं ऐकलं जात आहे ही जाणीवही. बाहेरची पूजा सगळं स्पष्ट करते असं गृहीत न धरता, त्या मोकळेपणात काय घडतं हे मला समजून घ्यायचं आहे.

करारावरचा देव-कर्मचारी

प्रार्थनेचा व्यवहारासारखा एक प्रकार माझ्यातही आहे, हे मला जाणवतं.

मी समस्या घेऊन जातो. काही अर्पण करतो. आणि आता परिणामाची जबाबदारी दुसऱ्या कुणाकडे सोपवली आहे, अशा अपेक्षेनं परततो.

या कल्पनेत देव करारावर ठेवलेल्या कर्मचाऱ्यासारखा वाटू लागतो. मी त्याच्याकडे प्रकल्प सोपवला आहे आणि आता काम पूर्ण होण्याची वाट पाहतोय. काहीच घडलं नाही, तर उशीर का झाला हे विचारायला परत जातो.

हे रूपक मुद्दाम थोडं खेळकर आहे; पण त्यामागचा प्रश्न गंभीर आहे. जगानं मला हवा तोच परिणाम द्यावा, असा करार म्हणजे श्रद्धा, असा समज मी करून घेतलाय का?

प्रार्थनेतून धैर्य, दिलासा आणि नवा दृष्टिकोन मिळू शकतो. पण माझ्या वाट्याचं काम तिनं करावं, असं नाही. मी कुणाला दुखावलं असेल, तर समेटासाठी बोलणं गरजेचं असेल. एखादा निर्णय टाळत असेन, तर काही अर्पण केल्यानं तो निर्णय नाहीसा होत नाही.

जीवनात माझा सहभाग बदलतो तेव्हा भक्ती मला अधिक अर्थपूर्ण वाटते—मला तिच्याकडून काय मिळेल, एवढाच प्रश्न राहत नाही.

प्रेम या प्रश्नात काय आणतं

माझा शोध प्रेमापासून सुरू झाला. ते समजून घेण्याचे अनेक वर्षांचे प्रयत्न आणि दोनदा प्रेम केल्याचा माझा अनुभव यांनी मला पुन्हा पुन्हा असुरक्षित होण्याच्या तयारीकडे आणलं.

नात्यात असे क्षण असतात, जेव्हा आपण स्वतःची प्रतिमा जपण्याची चिंता न करता बोलू शकतो. एखादी कठीण गोष्ट मान्य करतो. दुसऱ्याला आपल्याला पाहू देतो. त्यातून मिळणारा हलकेपणा केवळ दिलाशापेक्षा खोल असू शकतो.

या मोकळेपणात आणि भक्तीच्या काही अनुभवांत मला साम्य दिसतं. याचा अर्थ प्रेमसंबंध आणि धार्मिक अनुभव एकच आहेत असा नाही. पण दोन्हींत सारखी हालचाल असू शकते: सतत स्वतःचं समर्थन करत राहण्याची गरज सैल होणं.

दुसरी व्यक्ती परत काय देईल याचा प्रत्येक कृतीत हिशेब न करता मला तिची काळजी घेता येते. एखाद्या आदर्शाकडे केवळ फायदा मिळवण्याचं साधन न मानता, आदरानं पाहता येतं.

प्रेमामागे कारणं असू शकतात आणि नात्यात परस्परता महत्त्वाची असते. तरीही, काळजीच्या प्रत्येक कृतीचा मोबदला मला मिळालाच पाहिजे का, हा प्रश्न विचारण्यासाठी यांपैकी कशाचाही इन्कार करायची गरज नाही.

शीर्षकातलं ‘अफेअर’

इथे ‘अफेअर’ म्हणजे प्रामाणिकतेशी अधूनमधून जुळणारं नातं.

मंदिरात, आपल्या प्रिय व्यक्तीसोबत किंवा दुःखाच्या एखाद्या क्षणी आपण थोडा वेळ मोकळे होतो. मग रोजच्या आयुष्यात परततो आणि मोकळं होणं कठीण करणाऱ्या सवयी पुन्हा सुरू करतो.

खरंखुरं असल्याची जाणीव हवी असते; पण तिनं आपल्या जगण्याची पद्धत बदलावी असं वाटत नाही. आपण त्या अनुभवाला पुन्हा पुन्हा भेटत राहतो.

शीर्षकातला ताण मला हाच दाखवायचा होता. काही अर्थपूर्ण क्षणांतला प्रामाणिकपणा आपल्या रोजच्या वागण्याचा भाग होऊ शकतो का? दिलासा देणारा अनुभव संपल्यानंतरही आपण पाहायला तयार राहू शकतो का?

याचं उत्तर शोधण्यासाठी जुन्या जोडीदाराकडे परत जाण्याची किंवा नवा प्रेमसंबंध शोधण्याची गरज नाही. एखाद्या अनुभवाशी जोडलेली व्यक्ती म्हणजे स्पष्टतेकडे जाण्याचा एकमेव मार्ग नाही. त्या अनुभवात आपलं लक्ष कसं होतं, हे समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

खोलीत भक्तीला जागा देणं

कधी कधी घराची कल्पना मला मंदिरासारखी वाटते: काळजी घेण्याची आपली तयारी रोजच्या साध्या प्रसंगांत तपासली जाते अशी जागा. आपल्या शेजारी असलेली व्यक्ती अक्षरशः देव व्हायची गरज नाही; तिच्या अनुभवाकडे लक्ष देणं तरीही महत्त्वाचं आहे.

प्रार्थनेत मी प्रामाणिकपणे बोलू शकतो, तर कठीण संवादातही तसं करू शकतो का? स्वतःपेक्षा मोठ्या एखाद्या गोष्टीबद्दल भक्ती व्यक्त करताना दुसऱ्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याला जागा देऊ शकतो का? माझी गैरसोय झाली तर श्रद्धेचं काय होतं?

सगळ्यांची श्रद्धा सारखी असावी, अशी अपेक्षा न ठेवता या प्रश्नांतून विश्वास रोजच्या आयुष्यात उतरवता येतो.

माझ्या स्वतःच्या आयुष्यातल्या सत्याशी अधूनमधून होणाऱ्या ‘अफेअर’पुरतं मला थांबायचं नाही. देवस्थानातून बाहेर पडल्यावर, संवाद संपल्यावर, उत्सवाचं संगीत थांबल्यावरही त्या सत्यासाठी खुलं राहायचं आहे.

हेच नातं मला समजून घ्यायचं आहे.