भटकंतीची आपली कला.

दोन महिने, अनेक सुट्ट्या

एखाद्या देशात दोन महिने राहायला मिळणं सोयीचं असतं. शनिवार-रविवार शेवटची मुदत न राहता पुन्हा पुन्हा येणारी संधी बनतो. एखादं ठिकाण ठरवून जाऊन यावं, तरी पुढचे सुटीचे दिवस हातात असतात. ब्रिटनमधल्या रोड ट्रिप्समध्ये माझ्या निरनिराळ्या आवडी एकत्र आल्या: विद्यापीठं, फुटबॉल, जुने दगड आणि एखाद्या अनपेक्षित गावातला मित्र. मध्येच गिल्डफर्डमध्ये वीस पाउंडांचे चामड्याचे बूट मिळाले. ती किंमत आठवणीने कौतुकास्पद नेमकेपणाने जपली आहे.

ऑक्सफर्ड आणि शिकण्याच्या जागा

लोक शिकायला एकत्र येतात तेव्हा काय घडतं, याचं कुतूहल माझ्यात अजून आहे. ऑक्सफर्डने त्याला साद घातली. या भटकंतीत विद्यापीठांचे कॅम्पस पाहिले; ऑक्सफर्डमध्ये विद्यापीठ शहरातच विणलेलं दिसण्याची मजा वेगळी होती. इंजिनिअर असलो तरी एखाद्या शिक्षणसंस्थेत आजही प्रवेश घ्यायचा आहे अशा उत्सुकतेने पाहावंसं वाटतं. इमारती रंजक असतात. आपण बाहेरचं दृश्य पाहत असताना आत कोणत्या प्रश्नांवर काम चाललं असेल, हेही रंजक असतं.

बर्मिंगहॅम आणि सोबतीला एक टीव्ही मालिका

बर्मिंगहॅमला जाताना एक टीव्ही मालिकेचा संदर्भ सोबत होता: Peaky Blinders माझ्याआधी तिथे पोहोचला होता. आपल्या सामानाचा काही भाग दुसऱ्याने लिहिलेली कथा असतो, ही गंमत आहे. ती ओळख घेऊन, स्वतःचं रोजचं आयुष्य असलेलं शहर पाहणं आवडलं. टीव्ही मालिका घेऊन आलेला पाहुणा मी होतो. बर्मिंगहॅमने तिचा प्रयोग करायची गरज नव्हती.

लंडन, लिव्हरपूल, मँचेस्टर

लंडनमध्ये सार्वजनिक आयुष्याचं एक ठसठशीत रूप पाहायला मिळालं: किंग चार्ल्सच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी मी तिथे होतो. उत्सवासोबत विरोधाचाही आवाज ऐकला: ‘Shove your coronation up your ass.’ मला आठवतो तो नारा असा होता. त्याची भाषा सोहळ्याच्या भाषेपेक्षा बरीच वेगळी होती.

लंडनची ही दोन्ही रूपं एकत्र पाहावी लागली, ते मला आवडलं. मोठा शाही सोहळा दृश्य म्हणून अगदी पूर्ण वाटू शकतो. रस्त्यावर देशाला एकाहून अधिक आवाज असतात. काही लोक साजरं करायला आले होते; काहींना अगदी वेगळं सांगायचं होतं. राज्याभिषेकाच्या माझ्या आठवणीत हा व्यत्ययही आहे.

लिव्हरपूलचा फुटबॉलचा माहोल होता, मँचेस्टरच्या इमारती आणि रस्ते होते. सुटीच्या दिवसांत त्यांनी वेगळ्या आवडी आणल्या. दोन महिन्यांत एखाद्या शहराच्या वातावरणासोबत जाता येत होतं, मग वेगळं कुतूहल जागं करणाऱ्या ठिकाणी वळता येत होतं. हा सगळा प्रवास एकाच प्रकारचा होता असं म्हणणं सुखद रीतीने अवघड होत चाललं होतं.

ट्यूबचे मार्ग आणि रेल्वेची जोडणी

ट्यूब हे प्रत्यक्ष सोडवायचं कोडं वाटलं: लाइन, इंटरचेंज, पोहोचायचं ठिकाण आणि मग जमिनीवर पुन्हा उघडणारं लंडन. युरोपमधल्या इतर रेल्वेप्रवासांची वेगळी मजा होती. जोडणी जमण्यात समाधान असतं; नकाशावरचं नाव आपण पोहोचलेल्या ठिकाणात बदलतं. रोड ट्रिप्सची ओढही तशीच राहिली. कुठे जाण्याचे आणि अंतर समजून घेण्याचे एकाहून अधिक मार्ग आहेत, हे आवडलं.

गिल्डफर्ड: लक्षात राहिलेले वीस पाउंड

गिल्डफर्ड टुमदार होतं आणि तिथे वीस पाउंडांचे चामड्याचे बूट मिळाले. एवढीच एक पूर्ण आठवण होऊ शकते. वास्तुकला, इतिहास, गावाची ठेवण यांत रस असला तरी चांगल्या खरेदीचा आनंद होण्यात अडचण नाही. मोठ्या प्रवासात बूट ही उपयोगाची भर आहे. सगळ्या महत्त्वाच्या ठिकाणांमध्ये घालता येईल असं काही मिळालं. त्याच्या किमतीपेक्षा चांगलं स्पष्टीकरण अजून कोणत्याच मोठ्या विचाराने दिलेलं नाही.

सरे: निवांत दुपार

सरेची भटकंती म्हणजे शांत, निवांत दुपार होती. शहरांनंतरचा हा भाग आवडला: ग्रामीण परिसर, डेझीची फुलं आणि सहजपणासाठी आठवणीत राहिलेली दुपार. सुटीच्या दिवसांमधली ही जरा संथ आठवण आहे. प्रवासात एवढं वैविध्य असावं की निवांत दुपारही प्रसिद्ध ठिकाणांशेजारी राहू शकेल, त्यांच्याशी स्पर्धा न करता.

पाणी, दगड आणि बेटाचा किनारा

गाडीने बाथमध्ये शिरताना एखाद्या गॉथिक गावात येतो आहोत असं वाटलं. पोहोचून व्हायच्या आधीच इमारतींनी वेगळ्या ठिकाणी आल्याचं जाणवून दिलं. रॉयल क्रेसेंट त्या आठवणीत आहे; राजाच्या राज्याभिषेकानिमित्तच्या उत्सवामुळे जागेचे शाही संदर्भ आणखी जाणवत होते.

स्टोनहेंजने माझ्यातल्या चित्रकाराला आश्चर्य दिलं. आधुनिक कलेसारखं वाटलं: मोकळ्यावर आकारांची मोठी मांडणी, ज्यात दगडांमधली रिकामी जागाही तितकंच काम करते. आपण फार पुरातन काही पाहतो आहोत, हे माहीत होतं. पण नजर जवळपास एखादं आर्ट इन्स्टॉलेशन पाहत होती. माहीत असणं आणि पहिल्या नजरेत जाणवणं यातला हा मतभेद आवडला.

हे घडवलं कसं असेल, ते इंजिनिअरला जाणून घ्यायचं होतं. चित्रकार तोवर मांडणी पाहत होता. दोघांपैकी कुणालाच दुसऱ्याला घरी ठेवून यायची फार इच्छा नव्हती. म्हणून बाथ आणि स्टोनहेंज प्रवासात छान एकत्र आले: इमारतींमधून शिरता येणारं शहर, आणि मोकळ्या जागेचा अनुभव बदलणारे दगड.

साउथॅम्प्टनहून पाण्यापलीकडे

आइल ऑफ वाइटकडे जाणारी फेरी स्वप्नवत वाटली. लांब रांग होती, पलीकडे जाण्याची उत्सुकता होती, मग पाणी आणि मागे स्पीडबोटी व यॉट्स. रस्ते, शहरं आणि रेल्वेच्या जोडण्यांनंतर प्रवासाने अचानक वेगळीच चाल घेतली होती.

आपण बेटाकडे वाहून नेले जात आहोत आणि आसपास इतर बोटी स्वतःच्या प्रवासात आहेत, हे आवडलं. साउथॅम्प्टन निघायचं ठिकाण झालं होतं; आइल ऑफ वाइट पुढे होतं. पलीकडे पोहोचणं हा सहलीचाच भाग झाला होता, दुसऱ्या काठावरच्या किनाऱ्यासोबत आठवून ठेवावा असा.

बेटावरचं किनाऱ्याचं दृश्य पुढे उघडण्याचा तो अनुभव या संग्रहात ठेवतं. दोन महिन्यांच्या मुक्कामात सुटीचे दिवस भरायचे म्हणून सुरू झालेली गोष्ट रस्ते, शहरं, पाणी आणि पोहोचण्याच्या अनेक मार्गांपर्यंत आली होती. फेरी हा असा भाग आहे, जिथे केवळ पार पोहोचायच्या कामासाठी लागतो त्याहून थोडा अधिक वेळ राहायला मला आवडेल.

लफबरो: एक फोन, मित्र आणि आणखी एक जेवण

लिव्हरपूलहून परत येताना एका फोनमुळे लफबरोला अचानक थांबायचं ठरलं. तिथल्या विद्यापीठात मित्र शिकत होता. भेटायला कुणी नव्हतं तोवर ते अनपेक्षित ठिकाण होतं. एखादी जागा जाण्यासारखी होण्याचा हा फार परिणामकारक मार्ग आहे. परतीच्या प्रवासात एक व्यक्ती जोडली गेली होती, आणि त्याच्यासोबत वेगळाच दिवस.

नाश्त्याची छोटी अडचण झाली. गाव टुमदार होतं; पण सुटीच्या दिवशी माझ्या भुकेपेक्षा जरा उशिरा जागं होत असावं. क्लासिक इंग्लिश ब्रेकफास्टसाठी आम्ही गावाबाहेर ग्रामीण भागात गेलो. सकाळी असं वळण लागणं आवडलं: गावात खायचा बेत आणखी थोडं पुढे जायचं कारण झाला. भूक कधीकधी प्रवासाची बरीच चांगली व्यवस्था करू शकते.

त्याच्या हॉस्टेलच्या खोलीत आम्ही भारतीय चहा केला आणि दुपारचं जेवणही एकत्र झालं. इंग्लिश ब्रेकफास्ट, भारतीय चहा आणि मित्रासोबत आणखी एक जेवण: अचानक ठरलेल्या थांब्याने स्वतःची सोय नीट लावली होती. त्या विद्यापीठाच्या गावाची आठवण मला या सोबतीतून येते. काही ठिकाणं पाहायची म्हणून निवडतो; काही तिथे कुणी आहे म्हणून आपली होतात. लफबरोची गोष्ट दुसरीकडून परतताना आलेल्या फोनने सुरू झाली. परत पोहोचणं हेच उरलेलं एकमेव काम मानलं नाही, ते बरं झालं.

बसचा बेत वेगळा होता

गीथोर्नमध्ये आमची शेवटची बस चुकली. ही छोटी आवृत्ती. मोठ्या आवृत्तीत नेदरलँड्समधला एक महिना आहे, आम्हाला गुंतवून ठेवण्याची कारणं शोधत राहिलेला देश आहे आणि निवांत गतीचा वेळापत्रकावर परिणाम न झालेली एक दुपार आहे. आइंडहोवनजवळच्या बेस्टमध्ये कामानिमित्त मुक्काम होता. तिथून आसपासची गावं, अॅमस्टरडॅम, रॉटरडॅम अशी भटकंती चालली. पॅरिस बेतातच राहिलं. इथेच राहण्याच्या बाजूने नेदरलँड्सचे युक्तिवाद चांगले होते.

बेस्टमधला महिना आणि पुढची भटकंती

एखाद्या ठिकाणी महिनाभर राहिलं की त्याच्याशी रोजच्या जगण्याची ओळख होते. कामाने बेस्टला आणलं होतं; आसपासच्या गावांनी बाहेर पडण्याची कारणं दिली. लांबच्या भटकंतीत रेल्वेची मजा जोडली गेली. अॅमस्टरडॅमचे कालवे, कॅफे आणि रस्ते पुढे बोलावत होते; रॉटरडॅममुळे आणखी एका शहराचं कुतूहल मिळालं. एकाच महिन्यात काम आणि एवढं फिरणं जमलं, हे आवडलं. दुसरा देश गाठायच्या आधीच भरपूर काही होतं.

किंग्ज डे: रस्ताही उत्सवात

किंग्स डेला जणू देशालाच बाहेर बोलावलं होतं. नारिंगी रंग, गर्दी, साजरा करण्याच्या मूडमधले रस्ते. त्या निमित्ताने आमच्या एका मित्राकडे कोपऱ्यावरचा फ्लॅट होता. त्यामुळे त्या दिवसाचा अनुभव बदलला. थोडा वेळ आपणही इथलेच आहोत असं वाटलं; नुसते भेट देऊन जाणारे नाही. मित्र आणि एका घराने प्रेक्षणीय ठिकाणांच्या यादीला न जमणारी गोष्ट केली: काही काळ त्या आयुष्याचा भाग असल्यासारखं वाटलं.

गीथोर्न: बस चुकण्यासाठी अगदी निवांत जागा

मग गीथोर्न. वेळेशी थोडी बोलणी करता येतील असं वाटायला लावणारं गाव. कालवे, छोटे पूल, नावांमुळे रेंगाळावंसं वाटत होतं. दुर्दैवाने, शेवटच्या बसचं तत्त्वज्ञान वेगळं होतं. ती चुकली. त्यानंतर मलेशियाच्या दोन तरुणी भेटल्या; त्यांनीही हेच साध्य केलं होतं. निवांत गावात एक छोटी आंतरराष्ट्रीय समिती तयार झाली. तिचं ध्येय स्पष्ट होतं: पुढची ट्रेन पकडायला स्टेशनवर पोहोचायचं.

वेळापत्रकाचा शंभर पाउंडचा धडा

मशरूममुळे वेळेचं भान राहत नाही, असा विनोद निघाला. त्या दोघींची बस मात्र त्या स्पष्टीकरणाशिवायच चुकली होती. आता अडचणीला दुपारविषयी अधिक चिंतनापेक्षा टॅक्सीची गरज होती. माझ्या आठवणीत भाडं शंभर पाउंडांचं होतं. बसपेक्षा हा आकडा माझ्यासोबत अधिक प्रामाणिकपणे राहिला आहे. गावातून बाहेर पडायचा खर्च मोजताना सुंदर गावाचीही जादू थोडी कमी होऊ शकते.

वाटून घेतलेली टॅक्सी

टॅक्सी वाटून घेतली: आमचा पन्नास पाउंडांचा वाटा, त्या दोघींचा पन्नास. स्टेशन गाठता आलं आणि गडबडीला सोबत मिळाली. कालव्यांच्या गावातून सोबत आलेल्या सर्वांत पूर्ण गोष्टीत अनोळखी माणसंही आहेत, ज्यांच्यासोबत एक महागडा परिणाम वाटता आला, हे मला आवडतं. गीथोर्न सुंदर होतं. दुपार किती लांबावी याबद्दल गावाचं आणि शेवटच्या बसचं मत मात्र वेगळं होतं.

बीर बिलिंग: आकाश आणि मावळतीचे रंग

बीर बिलिंगमुळे डोंगरांच्या आठवणींमध्ये पॅराग्लायडिंग येतं. प्रवासाच्या कल्पनेतला हा बदल मला आवडतो. एरवी रस्ता कुठे जातो याचं कुतूहल असतं; इथे जमिनीवरून वर जाण्याचं आकर्षणही येतं. माझ्या कुतूहलातला साहसाकडे झुकणारा भाग यात आहे.

पण सूर्यास्तही जपला आहे. गडद डोंगररांगेवर आकाशात अजून रंग आहे; त्यातून एक लहानशी आकृती जाते आहे. उड्डाणाच्या विचारापेक्षा संध्याकाळ या भेटीला वेगळी गती देते.

दोन्ही ओढी माझ्यात ओळखता येतात: काहीतरी करून पाहायचं आणि मग आकाश छान दिसतंय म्हणून आणखी थोडं थांबायचं. बीर बिलिंगमध्ये दोन्ही राहू देत.

वाहत्या पाण्याशेजारी एक विराम

सिस्सूच्या फोटोत सोबतीला धबधबा आहे. माझ्यामागच्या खडकावरून खाली येतो आहे; पुढे थांबलेल्या माणसापेक्षा बराच मोठा. लाहौल अशी तुलना अगदी सहज करून देतो.

प्रवासातली छोटी नोंद म्हणून हे मला आवडतं. खडक, कोसळतं पाणी आणि ते पाहायला आलेल्या माणसासारखाच दिसणारा मी. जास्त उठावदार भूमिका धबधब्याची आहे.

काही ठिकाणी एखाद्या प्रश्नामागे पानं लिहावीशी वाटतात. हा थांबा मात्र छोटं पोस्टकार्ड म्हणून ठेवावासा वाटतो: मी तिथे होतो, पाणी कोसळत होतं आणि या वाटेने आलो ते बरं झालं.

शहरापासून थोडं दूर

एवढं पाणी असलेल्या दृश्यात छत्री हा जरा छोटाच बंदोबस्त आहे. महाबळेश्वरजवळच्या वाईमध्ये खडक आणि खळाळत्या ओढ्यापाशी मी आहे; मागे हिरवे डोंगर आहेत. शहरापेक्षा छान वेगळं वाटतं.

मुलशी घराभोवतीच्या प्रदेशात पुन्हा पुन्हा जाण्याच्या माझ्या सवयीत बसतं. वाईची ही ठरावीक आठवण आहे: छत्री, पाणी, डोंगर. स्वतःचा काही भाग कोरडा ठेवायची तयारी करून माणूस दिवस ओढ्यापाशी घालवायला जातो, यातली छोटी गंमत मला आवडते.

वाई इथे ठेवायचं कारण हेच. थोडं अंतर, दिवसासाठी वेगळा परिसर आणि मनात सगळ्यांत आधी शहर न येण्याची थोडी उसंत. ही सोय पुन्हा करायला मला आवडेल.

डोंगराला टेकलेलं एक आश्रयस्थान

पारो आणि टायगर्स नेस्टमध्ये मला भूतानला सोबत आणलेल्या डोंगरांची, वास्तुकलेची आणि आध्यात्मिक कुतूहलाची ओढ पुन्हा भेटली. थिम्फूने वेगळाच अध्याय जोडला: स्थानिकांसोबत पार्टी आणि कराओके. या आठवणी शेजारी असणं मला आवडतं. कल्पना आणि जागांविषयी उत्सुकता घेऊन आलो होतो; माणसांनी त्यात फारच आनंदाची भर घातली.

टायगर्स नेस्ट अजून माझ्यातल्या इंजिनिअरला भुरळ घालतं. कड्याला लागून असलेल्या इमारती पाहिल्या की असं काही घडत कसं आणि माणसं ते जपत कशी राहतात, हे प्रश्न येतात. आध्यात्मिक परंपरांमधल्या रसामुळे आणखी काही प्रश्न सोबत येतात. मग आठवण थिम्फूमध्ये तिथल्या माणसांसोबत घालवलेल्या संध्याकाळीकडे वळते. सोबत आणलेल्या डोंगरातल्या शांततेच्या कल्पनेपेक्षा हा देश अधिक जवळचा, अधिक मोकळेपणाने भेटणारा वाटतो.

लोकांत मिसळण्याच्या माझ्या अगदी अनधिकृत टिपमध्ये सिगरेटचं पाकीट येतं. प्रवासाच्या बेतासाठी धूम्रपानाची सवय लावून घ्यावी, असं मात्र सुचवणार नाही. लोकांसोबत वेळ घालवा, या भागाची शिफारस आनंदाने करेन. कराओके या गोष्टीत मठाइतकाच आपला आहे: एकाने कड्याकडे ओढलं, दुसऱ्याने स्थानिकांसोबतच्या संध्याकाळीत सामील केलं. भूतान माझ्यासोबत आणलेल्या केवळ एका आवडीत मावलं नाही, ते बरंच झालं.

फेरारीचे शौकीन भिक्षू

भूतानमध्ये भिक्षू होण्याची कल्पना मला भलतीच आवडली. तिथल्या मठांतून दिसणारी दृश्यं मी पाहिलेल्या सगळ्यात सुंदर दृश्यांपैकी आहेत. सांसारिक सुखं सोडायलाही मी तयार होतो, फक्त ते दृश्य तेवढं माझ्यासाठी राहू द्या.

माझ्यासाठी भक्तीची जागा कदाचित घरी परतल्यावरच्या जगण्यात आहे. समोरच्या कामात मी पूर्ण लक्ष देऊ शकतो का? घाईत असतानाही कुणाचं बोलणं नीट ऐकू शकतो का? डोंगरांत त्या क्षणात राहणं सहज जमलं. एखाद्या साध्यासुध्या मंगळवारीही ते जमावं, असं मला वाटतं.