मी मूर्ख आहे

दहावीचा निकाल लागला त्या सकाळी माझं नाव आधीच वर्तमानपत्रात आलं होतं. पुण्यात मी तिसरा आणि माझ्या भागात पहिला आलो होतो.

गुणपत्रिका घ्यायला शाळेत गेलो, तेव्हा तिथे माझ्यासाठी जणू काही उत्सवच तयार होता. शिक्षक, पालक, विद्यार्थी आणि परिसरातली काही मान्यवर मंडळी जमली होती. मी आत येताच लोक अभिनंदन करू लागले. मला अभिमान आणि उत्साह वाटत होता; पुढे काय होणार आहे, याची मात्र अजिबात तयारी नव्हती.

भाषणं झाल्यावर एका शिक्षकांनी मला मंचावर बोलावलं आणि माझ्या प्रवासाबद्दल काही शब्द सांगायला सांगितलं.

हातात माईक घेतला आणि माझ्या डोक्यातले विचारच थांबले.

सुमारे दहा सेकंद मी काहीतरी ऐकायला उत्सुक असलेल्या प्रेक्षकांकडे पाहत उभा होतो. आता आठवतही नाही असे काही शब्द पुटपुटलो, आभार मानले आणि घाईनं मित्रांकडे परतलो.

त्या सकाळी मी अभ्यासात हुशार विद्यार्थी होतो. मंचावर मात्र मला स्वतःचाच मूर्खपणा जाणवला.

प्रेक्षकांनी काय पाहिलं असावं असं मला वाटलं

लोक माझ्याबद्दल कुजबुजत किंवा हसत असतील अशी मी कल्पना केली. ते खरंच करत होते का, यापेक्षा त्या क्षणी मी एका महत्त्वाच्या कसोटीत अपयशी ठरलो आहे, ही माझी खात्री अधिक महत्त्वाची वाटत होती.

अभ्यासाचा निकाल प्रभावी होता. माईक हातात घेतलेला मुलगा घाबरला होता. दुसऱ्या गोष्टीमुळे पहिली पुसली जाऊ न देता या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी मान्य कशा करायच्या, हे मला कळत नव्हतं.

त्या दिवशी माझे आईवडील कामावर होते. नंतर मी त्यांना काय घडलं ते सांगितलं आणि त्यांनी मला त्याकडे व्यापक संदर्भात पाहायला मदत केली.

आता मागे वळून पाहताना तो घाबरलेला मुलगा मला तेवढा मूर्ख वाटत नाही, जितका तेव्हा वाटला होता. त्याला सराव नव्हता. तो गोंधळून गेला होता. त्याला वाईट वाटलं, हे त्यानं प्रामाणिकपणे मान्य केलं होतं.

मोठं झाल्यावर हेच प्रामाणिकपण मी नेहमी इतक्या सहजपणे टिकवू शकलो नाही.

आत्मविश्वासानं सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं मिळाली नाहीत

त्यानंतर एकाच सत्रात शेकडो व्यावसायिकांसमोर मी बोललो आहे. सार्वजनिक भाषणाची भीती आता तशी राहिलेली नाही.

तरीही मला राग येतो, मत्सर वाटतो, चिडचिड होते आणि मी स्वतःचं समर्थन करू लागतो. सभागृहात आत्मविश्वासानं बोलू शकतो; पण आवडत्या व्यक्तीसोबतच्या संवादात अनिश्चित होऊ शकतो.

कधी नंतर लक्षात येतं की माझी प्रतिक्रिया शहाणपणाची नव्हती. कधी वेगळं वागण्यासाठी त्या वेळी पुरेसं कळत असूनही मी तसं केलं नाही. ही माझी जबाबदारी आहे; शाळेतल्या त्या अनपेक्षित भाषणाची नव्हती.

माझी सर्वाधिक काळजी पुढच्या टप्प्याची आहे: निर्णय तपासण्याऐवजी स्वतःची प्रतिमा वाचवणारी सबब मी किती सहज तयार करू शकतो?

मुलगा घरी जाऊन आपण घाबरलो होतो हे मान्य करतो. मोठं झाल्यावर ती कबुली टाळण्यासाठी आपण खूप अधिक हुशारीनं मार्ग काढू शकतो.

जपण्याची जबाबदारी आपण स्वतःवर घेतलेली प्रतिमा

मोठे होताना आपण स्वतःबद्दल काही विशेषणं स्वीकारतो. सक्षम. यशस्वी. स्वतंत्र. आदरणीय. त्या शब्दांचं वर्णन आपल्याला लागू व्हावं म्हणून आपण प्रयत्न करतो.

या वाढीत मोलाचं काही आहे. पण पुढे येणारी ताठरता अडचण निर्माण करू शकते. मला नेहमीच सक्षम राहायचं असेल, तर “मला माहीत नाही” म्हणणं धोक्याचं वाटू लागतं. नेहमी बरोबरच असायला हवं, अशी अपेक्षा असेल तर चूक लपवावीशी वाटते.

न कळण्याच्या अनुभवातून न जाता शिकायचं असतं. काहीतरी बदलायला हवं हे मान्य न करता बदलायचं असतं.

मी मूर्ख आहे असं म्हणताना ही ताठरता थोडी सैल करायचा प्रयत्न करतो.

अज्ञान चांगलं आहे किंवा बेफिकीरपणे वागावं, असं मला म्हणायचं नाही. माझ्या आयुष्यातल्या काही गोष्टी मला अजूनही समजलेल्या नाहीत; त्यांच्याबद्दल आत्मविश्वासानं बोलता येत असलं तरी.

हे मान्य केल्यावर शोध सुरू करायला जागा मिळते.

आदर आणि समाजमान्यता

कुटुंबांतला हा ताण वेदनादायक होताना मी पाहिला आहे—जेव्हा मुलगी स्वतःच्या जातीबाहेर लग्न करते आणि आईवडिलांपैकी कुणी तिच्याशी बोलणं बंद करतं.

बाहेरून कुणाच्या मनातलं सगळं आपल्याला कळू शकत नाही. पण एखाद्या प्रौढ व्यक्तीच्या निवडीची शिक्षा म्हणून तिच्याशी बोलणं किंवा प्रेमानं वागणं थांबवलं, तर खोलवर दुखावलं जाऊ शकतं—पालक त्याला काहीही नाव देत असले तरी.

समाजमान्यतेची मागणी नेमकं कशाचं रक्षण करते, हा प्रश्न मला विचारायचा आहे. पालकांना खरंच मुलीच्या कल्याणाची काळजी आहे, की समाजातला आपला दर्जा दाखवण्यासाठी तिच्या आयुष्याचा पुरावा म्हणून वापर होत आहे?

मूल म्हणजे पालकांच्या सार्वजनिक प्रतिमेचा विस्तार नाही.

मला माझे आईवडील आठवतात—विशेषतः वडील, जे माझ्याशी मनमोकळ्या संवादासाठी वेळ काढायचे आणि माझ्या कुतूहलाला प्रोत्साहन द्यायचे. समजून घेण्याची त्यांची तयारी महत्त्वाची होती. इतरांना अभिमान वाटेल असं कुणीतरी बनण्यासाठीच्या सूचनांपेक्षा त्यांनी मला अधिक काही दिलं.

एखाद्या व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेचा आदर महत्त्वाचा आहे. समोरच्या व्यक्तीचं म्हणणं ऐकण्यापेक्षा समाजातली आपली प्रतिमा टिकवणं महत्त्वाचं ठरलं, तर समाजमान्य दिसण्याच्या प्रयत्नांची किंमत वाढते.

अपूर्ण राहण्याचं स्वातंत्र्य

बाहेरच्या एखाद्या विषयाबद्दलची अनिश्चितता मान्य करताना लाज वाटू शकते. स्वतःबद्दलची अनिश्चितता मान्य करणं त्याहून अधिक धोक्याचं वाटू शकतं.

मी अशी प्रतिक्रिया का दिली? इथे मी मान्यता का शोधतोय? मला दुःखी ठेवणारी निवड पुन्हा पुन्हा का करतोय?

हे प्रश्न माझ्या आयुष्याबद्दल आहेत म्हणून त्यांची उत्तरं आधीच माहीत असतील असं नाही. एखाद्या सवयीची ओळख असणं आणि ती समजणं या वेगळ्या गोष्टी आहेत.

दुःखी असणं म्हणजे मूर्खपणाचा पुरावा, असंही मला मानायचं नाही. लोक अनेक कारणांनी त्रास सहन करतात. मुद्दा इतकाच: एखादी गोष्ट मला समजली नसेल, तर ती समजल्याचा आव आणणं शिकायला मदत करणार नाही.

आपल्यातलं अपूर्णपण स्वीकारण्यात हलकं वाटतं. एका क्षेत्रात आपण सक्षम असू शकतो आणि दुसऱ्या क्षेत्रात सुरुवात करत असू शकतो. अस्वस्थ करणारं निरीक्षण ऐकून घेता येतं; त्यासाठी आपली सगळी कर्तबगारी पुसली गेली असं मानण्याची गरज नाही.

शिकू शकणारा मूर्ख

या शब्दातून मिळणारं स्वातंत्र्य मला जपायचं आहे; पण जबाबदारी टाळण्यासाठी त्याचा उपयोग करायचा नाही.

मला माहीत नसेल, तर मी विचारू शकतो. चूक केली असेल, तर मान्य करू शकतो. स्वतःबद्दलची माझी समज अपुरी असेल, तर काय राहून गेलं हे तपासू शकतो.

आधीच शहाणा आहे, या दाव्याचा आयुष्यभर बचाव करत राहण्यापेक्षा हे अधिक उपयोगाचं वाटतं.

मंचावरच्या त्या मुलाला सराव, धीर देणारे शब्द आणि आणखी एक संधी हवी होती. मोठ्या माणसालाही अनेकदा याच गोष्टींची गरज असते—त्यासोबत स्वतःच्या निवडींची जबाबदारी घेण्याची अधिक तयारी.

तर हो, काही बाबतींत मी मूर्ख आहे. त्या कोणत्या, हे शोधण्याइतका प्रामाणिक राहायचं आहे. असं केल्याने कमी मूर्ख होण्याची आशा आहे—आणि दूरून यशस्वी दिसत असतानाही शिकत राहण्याची.