जीवनशैली: दिसणं आणि जगणं यांच्यामध्ये

मी लंडनमध्ये असा एक राजवाडा पाहत होतो, ज्याचं दर्शन मला आधी दूरचित्रवाणीवर झालं होतं. वास्तुरचना विलक्षण होती. बागाही आणि त्या जागेचा विस्तारही.

एखाद्याची जीवनशैली आहे असं म्हणतो, तेव्हा आपल्याला नेमकं काय अभिप्रेत असतं, असा विचार मनात आला.

पैसा? सुंदर शहर? साहस? व्यवसाय, पत्ता, काही वस्तू? कल्पना करता येतील अशा सर्वांत भव्य परिसरात आपण राहिलो, तर आपण कसं जगतो या प्रश्नाचं उत्तर मिळेल का?

ती जागा प्रभाव पाडणारी होती. पण तिथे राहणाऱ्या व्यक्तीकडे माझं लक्ष पुन्हा पुन्हा जात राहिलं.

वेगवेगळी ठिकाणं, ओळखीच्या भावना

त्या भेटीत कोस्टा रिकाच्या एका माणसाशी बोललो; त्याचं नातं नुकतंच तुटलं होतं. काही तरुणांशी पार्ट्यांबद्दलच्या गोष्टी शेअर केल्या. एका वयस्कर माणसानं कुटुंबापासून दूर राहण्याबद्दल मला कसं वाटतं, असं विचारलं.

एका मोठ्या कार्यालयात इंटर्नशिप करणाऱ्या मुलाला घ्यायला आईनं केलेली धडपडही पाहिली. ती अभिमानानं भरलेली दिसत होती. मला प्रभावित करण्यासाठी जाणीवपूर्वक घडवलेल्या अनेक गोष्टींपेक्षा त्या क्षणानं माझं लक्ष अधिक वेधलं.

या संवादांतून आणि निरीक्षणांतून एक गोष्ट पुन्हा जाणवली: जागा बदलली म्हणून माणसांच्या सगळ्या चिंता अनोळखी होत नाहीत. प्रेम, ओढ, अभिमान, असुरक्षितता आणि आपल्याकडे कुणीतरी लक्ष द्यावं ही इच्छा वेगवेगळ्या आयुष्यांतही ओळखीची होती.

आपण स्वीकारत असलेल्या ओळखींपेक्षा जाणीव अधिक मूलभूत आहे, या तात्त्विक कल्पनेकडे माझा ओढा आहे. या भेटींनी ती कल्पना सिद्ध केली नाही. पण ती पुन्हा समोर आणली: परिस्थिती वेगवेगळी होती, तरी आतले प्रश्न अनेकदा आपल्या जवळचे वाटत होते.

पत्ता आयुष्यात महत्त्वाचे बदल घडवू शकतो. पण तिथे राहणाऱ्या व्यक्तीच्या अनुभवाबद्दल सगळं काही सांगू शकत नाही.

जगण्याचा एक ढंग आणि त्याची प्रतिमा

जीवनशैली आपल्या सवयी, मूल्यं आणि रोजच्या परिस्थितीचं वर्णन करू शकते. आपण कोण आहोत हे दाखवण्याचं साधनही ती बनू शकते.

एखादी व्यक्ती कलाकार, उद्योजक, पालक, प्रवासी किंवा यांपैकी अनेक गोष्टी असू शकते. त्या भूमिका अर्थपूर्ण असू शकतात. पण त्यांचं समर्थन करण्यासाठी आयुष्य सतत त्याच साच्यात बसवावं लागलं, तर ते वर्णन आपल्याला मर्यादित करू लागतं.

मी स्वतःला साहसी म्हणत असेन, तर घरी राहण्याचा आनंद घेऊ शकतो का? स्वतःला यशस्वी म्हणत असेन, तर अनिश्चितता मान्य करू शकतो का? स्वतःला आध्यात्मिक म्हणत असेन, तर मत्सरातून आलेली प्रतिक्रिया “तो खरा मत्सर नव्हताच” असं आधी स्पष्ट न करता प्रामाणिकपणे पाहू शकतो का?

ते वर्णन खोटंच असेल असं नाही. ते अपुरं आहे.

माझ्या आयुष्याचं असं वर्णन हवं आहे जे ते समजून घ्यायला मला मदत करेल; आयुष्यालाच त्या वर्णनाचं सतत पालन करायला लावणारं नको.

आपण काय निवडतो आणि निवडीला आकार कशामुळे मिळतो

जीवनशैलीचा प्रत्येक भाग आपण मोकळेपणानं निवडलेला नसतो. उत्पन्न, आरोग्य, जबाबदाऱ्या, संस्कृती आणि भोवतालच्या व्यवस्था काय शक्य आहे यावर परिणाम करतात.

हे ओळखणं महत्त्वाचं आहे. दुसऱ्या व्यक्तीच्या मर्यादांचं कारण तिच्या जाणीवेचा अभाव आहे असं म्हणू शकत नाही; किंवा दिसणारी प्रत्येक निवड तिनं पूर्ण स्वेच्छेनं केली आहे असं गृहीत धरू शकत नाही.

उपलब्ध निवडींवरही आपण तपासलं नसेल असे काही प्रभाव असू शकतात. एखादी गोष्ट हवी आहे असं मला वाटत असेल, तरी मला तिचा अनुभव हवा आहे की ती देत असल्याचं भासवणारी ओळख, हे निश्चित नसेल.

ती जागा आणि तिथल्या संधींबद्दल कुतूहल आहे म्हणून मला परदेशात राहायचं आहे का? माझ्या कामाला ते साजेसं आहे म्हणून? माझ्यासाठी महत्त्वाची व्यक्ती तिथे आहे म्हणून? की तिथे राहिल्यानं अखेर इतरांनी कौतुक करावं अशी व्यक्ती मी बनेन असं वाटतं म्हणून?

उत्तरं अनेक असू शकतात. स्वतःबद्दल सर्वांत चांगलं वाटणारं उत्तरच खरं आहे, हा आग्रह सोडतो तेव्हा शोध उपयोगी ठरतो.

परिस्थितीनुसार बदलणं म्हणजे नेहमीच दिखावा नव्हे

वेगवेगळ्या ठिकाणी लोकांची बोलण्याची पद्धत बदलताना मी पाहिली—उच्चार आणि वागण्यातही फरक दिसला. आधी मला वाटलं, हा बदल मान्यता मिळवण्याच्या गरजेमुळे असेल.

ते एक कारण असू शकतं; पण एकमेव नाही. भाषा, संदर्भ आणि ओळखीचं वाटणं यांनुसार माणसं स्वाभाविकपणे जुळवून घेतात. स्वतःला व्यक्त करण्याची पद्धत बदलली म्हणजे स्वतःशी केलेली प्रतारणा, असं लगेच म्हणता येत नाही.

तपासून पाहण्यासारखा प्रश्न असा: ज्या रूपात मला सहज राहता येत नाही, ते साकारण्याची सक्ती मला जाणवते का? आपण इथले आहोत का, हे सतत तपासत न राहता सहभागी होता येईल का? हा बदल उपयोगाचा आहे, की मला थकवतोय?

आपल्यापैकी अनेकांसाठी मान्यता महत्त्वाची असते. तसं नाही असं मला भासवायचं नाही. पण माझ्या आयुष्याचं मोल ठरवण्याचा तो एकमेव निकष कधी बनतो, हे मला पाहायचं आहे.

प्रेक्षक गेले तर काय उरतं?

एक विचारप्रयोग म्हणून कल्पना करा: काही काळ तुम्ही कसं जगता हे कुणालाच पाहता येणार नाही. पोस्ट नाहीत, तुलना नाही, पुढच्या यशाकडे पाहणारे प्रेक्षक नाहीत.

तुमच्या सध्याच्या आयुष्यातल्या कोणत्या गोष्टी तेव्हाही आवडतील? कोणत्या गोष्टींची निकड खूप कमी होईल?

स्वतःला सगळ्यांपासून तोडून घ्या, अशी ही शिफारस नाही. नाती आयुष्याचा भाग असतात; इतरांशी जोडलेलं असण्यानं एखादा अनुभव कमी खरा होत नाही. एखाद्या गोष्टीचा आनंद आणि त्यातून इतरांचं लक्ष मिळेल ही अपेक्षा, यांतला फरक ओळखायला हा विचारप्रयोग मदत करतो.

मला तरीही चित्र काढायचं, प्रवास करायचा, काहीतरी उभारायचं किंवा लोकांसोबत वेळ घालवायचा असेल. पण कदाचित या गोष्टी वेगवेगळ्या प्रमाणात हव्या असतील. इतरांना मी कोण आहे हे सांगण्यासाठीच मुख्यतः बाळगलेल्या काही वस्तू किंवा महत्त्वाकांक्षा कदाचित सोडून देईन.

हा फरक उपयोगी सुरुवात वाटतो.

अधिक स्थिर आधाराच्या शोधात

आपल्या भूमिका बदलतात. आपण विद्यार्थी, कर्मचारी, जोडीदार, पालक किंवा काळजी घेणारे बनतो. कधी फार महत्त्वाचं वाटलेलं काही नंतर दुय्यम ठरू शकतं.

स्थिरता मिळवण्यासाठी त्या भूमिका मोडून टाकाव्या लागतात असं मला वाटत नाही. कदाचित त्या इतक्या घट्ट धरून ठेवायच्या नाहीत. एखादी जबाबदारी मी गांभीर्यानं घेऊ शकतो, पण मी कोण आहे या प्रश्नाचं तेच संपूर्ण उत्तर आहे असं मानण्याची गरज नाही.

चिंतन आणि ध्यान मला हा फरक पाहायला मदत करू शकतात. प्रेम, दुःख आणि महत्त्वाकांक्षा यांतूनही काही शिकायला तयार असेन, तर त्यांच्यातून हा फरक दिसू शकतो. त्यांना आध्यात्मिक नाव दिलं म्हणून त्यांचा उपयोग होतोच असं नाही.

आनंदी राहणं मी पूर्णपणे स्वतःच्या इच्छेवर आणू शकत नाही. पण मान्यता, तुलना किंवा टिकवून ठेवाव्या लागणाऱ्या प्रतिमेकडे आनंदाची सूत्रं वारंवार सोपवणाऱ्या सवयी अधिक स्पष्टपणे पाहू शकतो.

वर्णनाच्या आडचं जगणं

लंडनमध्ये मनात आलेला प्रश्न भव्य आयुष्य चुकीचं आहे का, हा नव्हता. आजूबाजूचं सौंदर्य मला आवडलं. आयुष्याचं बाह्य रूपच त्याच्या मोलाचं मुख्य वर्णन इतक्या वेळा का बनतं, हे मला समजून घ्यायचं होतं.

आतून पाहिलं तर दिवस जगण्यासारखा कशामुळे वाटतो? कोणत्या नात्यांत प्रामाणिक राहता येतं? कोणत्या कामाकडे लक्ष द्यायला हवं? स्वतःचं महत्त्व सिद्ध करण्यासाठी कशाचा वापर न करता त्याचा आनंद घेता येईल?

या उत्तरांतून एखादी जीवनशैली आकार घेऊ शकते. ती बदलूही शकते.

इतरांनी ओळखावं असं वाटतं त्या चित्राभोवती माझे अनुभव सतत मांडण्यापेक्षा, मला समजलेल्या आयुष्यातून त्याचं दिसणारं रूप घडावं असं मला वाटतं. त्या आवरणाआडही एक व्यक्ती आपला दिवस जगत आहे. मला तिथेच पाहत राहायचं आहे.