एकटेपणाचं कोडं: आतल्या दारांचा शोध

मी नेहमीच लोकांत मिसळणारा माणूस राहिलो आहे. गप्पा, भेटीगाठी आणि माणसं एकमेकांसमोर अनपेक्षितपणे मोकळी होतात ते क्षण मला आवडतात. माणसांनी भरलेल्या खोलीतही मला एकटं वाटलं आहे.

या विरोधाभासामुळे एकटेपणाच्या माझ्या व्याख्येवर प्रश्न पडला. एकटेपणा म्हणजे फक्त कुणाची सोबत नसणं असेल, तर लोक सोबत असताना तो अधिक स्पष्ट का जाणवू शकतो? एकट्यानं घालवलेली संध्याकाळ शांत का वाटते, तर एखाद्या मेळाव्यातून मी विचित्रपणे एकटा का परततो?

स्वतःच्या अनुभवाकडे मागे वळून पाहिलं, की वेगळं पडल्याचा विचार मला अनेकदा सापडतो: आता सोबत नसलेली एखादी व्यक्ती, भविष्यात कदाचित एकटं राहण्याची भीती किंवा स्वतःचाच असा काही भाग जो कसा सांगायचा हे मला कळत नाही.

एकटेपणाचं हे संपूर्ण स्पष्टीकरण नाही. नाती आपल्याला हवी असतात आणि एकटं पडण्याचे खरे परिणाम होतात. पण आजूबाजूला किती माणसं आहेत, यानंही पूर्ण गोष्ट समजत नाही.

खोलीत आपण आणत असलेलं आपलं रूप

कॉर्पोरेट पार्टी किंवा कुटुंबातला अवघड मेळावा—बोलणं खूप असू शकतं, पण जवळीक फारशी नसते. त्यात कसं सहभागी व्हायचं हे आपल्याला माहीत असतं. प्रसंगाला योग्य वाटतील अशा गोष्टी आपण बोलतो. त्या प्रसंगात बसणारं आपलं रूप टिकवून ठेवतो.

मग अशी एखादी व्यक्ती भेटते जिच्यासोबत हा प्रयत्न कमी करावा लागतो. अनिश्चितता मान्य करता येते, एखाद्या कठीण विषयावर बोलता येतं किंवा शांत बसता येतं—आणि तरी सामाजिकदृष्ट्या आपण कमी पडलो आहोत असं वाटत नाही.

या हलकेपणात मला रस आहे. काय बदललं? दुसऱ्या व्यक्तीनं आपल्याला अगदी नवं रूप दिलेलं नसतं. आपल्यात आधीपासून असलेल्या रूपासाठी तिनं जागा करून दिलेली असते.

आपण काय अनुभवतो आणि काय सांगू शकतो असं आपल्याला वाटतं, यांच्यातलं अंतर एकटेपणाचं एक कारण असू शकतं.

अनेक दारांचं घर

मनातल्या दारांची एक प्रतिमा—जी मी Manav Kaul यांच्या लेखनाशी जोडतो—या अंतराचा विचार करायला मला उपयोगी पडली.

आपल्या आत एक घर आहे अशी कल्पना करा. दुःख, इच्छा, ओशाळलेपणा आणि सहजपणे नाव घेता येत नाही अशा भीतींसाठी त्यात खोल्या आहेत. काही दारं उघडणं सोपं असतं. लोकांना आत येण्याचं निमंत्रण दिलं तरी काही बंद राहतात.

आपण घराच्या प्रवेशदालनात उत्तम यजमान होऊ शकतो; पण घराचा बहुतेक भाग इतरांसाठी बंद ठेवू शकतो.

या कुलपांना कारण नसतंच असं नाही. दुखावलं जाणं, हेटाळणी किंवा मोकळेपणानं वागणं असुरक्षित असलेल्या नात्यांतून आपण ती शिकलेलो असू. खाजगीपणा एखाद्या मोलाच्या गोष्टीचं रक्षण करू शकतो. पण जुनं संरक्षण आता गरज नसलेल्या परिस्थितीत बंधन कधी बनतं, हे ओळखणं कठीण असतं.

आपल्याला समजून घ्यावं असं वाटतं; पण ज्याला समजून घेण्याची गरज आहे ते पाहण्यापासून आपणच इतरांना नकळत रोखत असतो.

वेगळ्या चावीनं होणारी घरफोडी

माझी मूळ उपमा एका मोठ्या घरफोडीची होती: आपण एकट्यानं जाऊ शकत नाही अशा खोल्यांची कुलपं जवळची माणसं उघडतात असं वाटतं. आपल्यापैकी प्रत्येकाचं एक छोटंसं रूप गुंतागुंतीच्या बचावामागे अडकलं आहे आणि तिथून बाहेर काढण्याइतका कसबी कुणीतरी येईल याची वाट पाहतं आहे, अशी कल्पना मला खेळकर वाटली.

पण या रूपकाला एक महत्त्वाची अट आहे. जवळीक ही निमंत्रणातूनच येते. कुणाला वाटलं की त्यानं आपल्याला समजून घेतलं आहे, म्हणून त्याला जबरदस्तीनं आत येण्याचा अधिकार मिळत नाही.

या रूपकातली उपयोगी गोष्ट म्हणजे चावी. स्वतःची भीती समजून घेतल्यावर दुसऱ्याच्या संकोचामागेही भीती असू शकते हे ओळखता येतं. मग प्रत्येक बंद दाराला आपण इतक्या लगेच उदासीनता समजत नाही.

दाराआड काय आहे हे आपल्याला माहीत आहे, असा याचा अर्थ नाही. तरीही विचारावं लागतं, ऐकावं लागतं आणि समोरची व्यक्ती जे सांगायचं निवडेल ते स्वीकारावं लागतं.

कौशल्य लक्ष देण्यात आहे; घुसखोरी करण्यात नाही.

मोकळेपणा म्हणजे दुखावण्याची परवानगी नव्हे

कधी कधी अनोळखी लोकांपेक्षा विश्वासाच्या माणसांशी आपण अधिक वाईट वागतो. नीटस दिसण्याचा प्रयत्न कमी होतो आणि इतर ठिकाणी आवरलेल्या प्रतिक्रिया दिसू लागतात.

आपण कुठे झगडतो आहोत हे यातून कळू शकतं. पण दुखावणं हे प्रेमाचं लक्षण ठरत नाही. नातं खरं आहे हे सिद्ध करण्यासाठी जवळच्या व्यक्तीनं क्रूरपणा सहन करावा लागू नये.

“आज मी घाबरलोय आणि चिडचिडा आहे” असं सांगणं आणि त्या भावनेच्या परिणामांची जबाबदारी दुसऱ्यावर टाकणं, यात फरक आहे.

प्रामाणिकपणामुळे जवळीक शक्य होते. जबाबदारीमुळे ती सुरक्षित राहायला मदत होते.

आतून दार उघडणं

चिंतन आणि ध्यानाकडे माझा ओढा आहे; कारण मी स्वतःपासून काय लपवतोय हे त्यातून लक्षात येऊ शकतं. कुणाला काय कळेल याची मला भीती वाटते? कोणत्या भावनेचं स्पष्टीकरण मी लगेच देऊ लागतो? आयुष्यातल्या कुठल्या भागाबद्दल मी फक्त विनोदातून बोलतो?

उत्तर यायला वेळ लागू शकतो. दार ओळखणंही उपयोगाचं असतं; एकदम सगळी दारं उघडण्याची गरज नाही.

विश्वासाच्या व्यक्तीला म्हटलेल्या एका छोट्या वाक्यानं सुरुवात होऊ शकते: “याबद्दल कसं बोलायचं हे मला कळत नव्हतं.” किंवा आत्मविश्वासानं दिलेल्या स्पष्टीकरणाआड अनिश्चितता लपवली जात होती, हे स्वतःशी मान्य करण्यापासून.

अधिक मोकळं झाल्यानं जवळीक निर्माण होईल याची खात्री देता येत नाही. इतरांच्या स्वतःच्या क्षमता आणि मर्यादा असतात. तरी प्रामाणिक भेट होण्याची शक्यता आपण वाढवू शकतो.

आपल्यापर्यंत पोहोचणारी सोबत

आजूबाजूला माणसं असणं आणि त्यांच्याशी खऱ्या अर्थानं जोडलेलं वाटणं, यातला फरक केला की हा विरोधाभास अधिक स्पष्ट होतो.

दारंच नसलेलं आयुष्य मला नको आहे. कोणती दारं माझ्या स्वातंत्र्याचं रक्षण करतात आणि कोणती सवयीमुळे सांभाळलेल्या तुरुंगात बदलली आहेत, हे समजून घ्यायचं आहे.

आपल्याला एकमेकांची गरज असते आणि इतरांपर्यंत पोहोचता येईल असं स्वतःला घडवण्यात आपणही भाग घेऊ शकतो. हा प्रवास दोन्ही बाजूंनी होतो: अधिक प्रामाणिकपणे बोलायला शिकणं आणि दुसऱ्याचं प्रामाणिक बोलणं लगेच न्याय न करता स्वीकारायला शिकणं.

मला अशी सोबत हवी आहे. अशा खोलीतली, जिथे आपण खरोखर उपस्थित असू—केवळ आपली प्रतिमा बनून राहणार नाही.