लेखन
शुद्ध चैतन्याचं स्वरूप
एखादा अनुभव समजावून सांगण्याआधी तो अनुभव घडत असतो. एखादा रंग दिसतो. विचार येतो. मला दुःख जाणवतं, आवाज ऐकू येतो किंवा माझं लक्ष भरकटलं आहे हे कळतं.
ज्या जाणिवेतून जग आणि माझे विचार कळतात, ती जाणीव काय आहे?
हा प्रश्न मला आकर्षित करतो; कारण तो अगदी जवळचा आणि तरीही कठीण आहे. त्याला भेटण्यासाठी काही विलक्षण घडण्याची गरज नाही. आपण आधीपासून काही ना काही अनुभवत आहोत. तरी अनुभव, मन आणि भौतिक वास्तव यांचं नातं कसं समजावं, यावर मतभेद आहेत.
अद्वैत वेदान्त आणि जाणिवेबद्दलच्या आपल्या परिचित समजुतींना आव्हान देणारं वैज्ञानिक संशोधन—या दोन्हींच्या मदतीनं मला या प्रश्नाचा शोध घ्यायचा आहे. त्यांच्या वेगवेगळ्या पद्धती एकच आहेत असं न मानता, त्या एकमेकींचा विचार अधिक स्पष्ट करोत असं मला वाटतं.
अनुभवाची बदलती विश्वं
मांडूक्य उपनिषद जागृत अवस्था, स्वप्न आणि गाढ झोप यांची तपासणी करतं आणि तुरीयाकडे निर्देश करतं; परंपरेनं त्याला चौथी अवस्था म्हटलं आहे.
जागेपणी इंद्रियांतून समोर येणाऱ्या जगाकडे आपला अनुभव वळलेला असतो. स्वप्नात नेहमीचा जागेपणाचा परिसर नसतानाही विश्वासार्ह वाटणारं जग दिसू शकतं. स्वप्नरहित झोपेत जागेपणी सांगतो तशा प्रकारे आपण अनुभव सांगत नाही.
या बदलत्या अवस्थांतून स्वतःबद्दल काय कळतं, हा तात्त्विक प्रश्न आहे. अनुभवाच्या एखाद्या विशिष्ट दृश्याशीच मी एकरूप आहे का, की त्या दृश्यापेक्षा अधिक मूलभूत काही आहे?
मला आकर्षित करणाऱ्या अद्वैताच्या वाचनात तुरीय म्हणजे आधीच्या तीन अवस्थांनंतर येणारा आणखी एक अनुभव नाही. मनानं बाळगायच्या आणखी एका विषयसमूहाकडे नव्हे, तर स्वतःच्या अद्वैत वास्तवाकडे तो निर्देश करतो.
ही तपासणी झोपेत मेंदू काम करणं बंद करतो, असा मेंदूविज्ञानातील दावा नाही. तसंच, उठल्यावर स्वप्न आठवत नाही म्हणून अपरिवर्तनीय साक्षीचं अस्तित्व सिद्ध होत नाही. या ग्रंथातली ती तात्त्विक तपासणी आहे; तिच्या दाव्यांचा स्वतःच्या आधारावर काळजीपूर्वक विचार व्हायला हवा.
पाहणारा आणि जे पाहिलं जातं ते
दुसरी सुरुवात एका परिचित फरकापासून होते. मी गाडी, माझा हात, एखादी संवेदना किंवा विचार पाहू शकतो. वस्तू बदलते; अनुभवात ती कळते.
रागाचा विचार माझ्या लक्षात आला, तर तो आहे हे मी ओळखू शकतो; पण त्यालाच मी कोण आहे याची संपूर्ण व्याख्या बनवण्याची गरज नाही. तो राग महत्त्वाचा असू शकतो. मी केलेल्या कृतींची जबाबदारी तरीही माझीच आहे. पण क्षणभर आलेल्या प्रतिक्रियेलाच संपूर्ण स्व मानण्याची गरज नाही.
वेदान्ताची तपासणी हा फरक आणखी पुढे नेते: ज्या जाणीवेत शरीर आणि मन दोन्ही कळतात, ती जाणीव काय आहे?
एखादा विचार पाहता येतो, यावरून जाणीव मेंदूपासून स्वतंत्रपणे अस्तित्वात आहे हे आपोआप सिद्ध होत नाही. तरी त्यातून एक व्यावहारिक सुरुवात होते. आपलं लक्ष ज्या गोष्टीकडे आहे, तीच आपली पूर्ण ओळख नाही, हे समजल्यावर तिच्याशी असलेलं तादात्म्य सैल होऊ शकतं.
जाणिवेतून प्रश्न उभा राहतो तेव्हा
Donald Hoffman यांचं म्हणणं ऐकल्यावर मी आणखी एका गृहीतकाचा विचार करू लागलो: जग आपल्याला जसं दिसतं, तसंच ते प्रत्यक्षातही असलं पाहिजे का?
चेतन घटकांवरील (conscious agents) त्यांचं संशोधन अशी मांडणी सुचवतं की चेतना मूलभूत आहे आणि स्पेसटाइम (अवकाश-काळ) तिच्यापासून व्युत्पन्न होतो. 2023 च्या Fusions of Consciousness या शोधनिबंधात Hoffman आणि त्यांच्या सहलेखकांनी त्या प्रस्तावासाठी गणिती चौकट विकसित केली आहे.
सुरुवातीच्याच गृहीतकाला प्रश्न विचारण्याची त्यांची तयारी मला आकर्षित करते. आधीच मूलभूत मानलेल्या स्पेसटाइममध्ये चेतना निर्माण होते असं गृहीत धरण्याऐवजी, स्पष्टीकरणाचा क्रम वेगळा असू शकेल का, असं ते विचारतात.
हा प्रस्ताव अजूनही प्रस्तावच आहे. त्याचा गणिती विकास म्हणजे अद्वैत सिद्ध झालं, विश्व एक सिम्युलेशन आहे किंवा स्पेसटाइमपलीकडे चेतना असते यावर सर्व वैज्ञानिकांचं एकमत आहे, याचा पुरावा नाही.
वेगवेगळ्या शोधांत मला एक समान प्रश्न दिसतो: जाणिवेत वास्तव जसं दिसतं, त्यावरून वास्तवाबद्दल आपण किती निष्कर्ष काढावेत?
सारखे प्रश्न, वेगवेगळ्या बांधिलक्या
धर्म, तत्त्वज्ञान आणि विज्ञान—तिन्ही अनुभवाबद्दल विचार करू शकतात; पण अनुभवाचं स्वरूप काय, याबद्दल त्यांच्यात गंभीर मतभेद असू शकतात. चेतना तिन्हींसाठी महत्त्वाची आहे म्हणून ते एकाच मांडणीपर्यंत पोहोचत नाहीत.
चेतना मूलभूत आहे, या अद्वैताच्या दृष्टिकोनाकडे माझा ओढा आहे. मी या विषयाचा शोध घेतो ती ही माझी तात्त्विक भूमिका आहे, हे स्पष्ट ठेवायचं आहे.
एआय (AI) बद्दलचे माझे प्रश्नही या भूमिकेनं आकार घेतात. अनुभवाबद्दल भाषा निर्माण करणं म्हणजे अनुभव असल्याचं सिद्ध करणं नव्हे. त्याचप्रमाणे, मला आवडणारी तत्त्वमीमांसक मांडणी एखादी कृत्रिम प्रणाली काय असू शकते किंवा काय नाही, हे स्वतःहून ठरवू शकत नाही.
एखादी प्रणाली काय करते, एखादा सिद्धांत काय भाकीत करतो आणि तिला अनुभव येतो असा दावा करण्यासाठी कोणता आधार हवा, या गोष्टी वेगळ्या ओळखायला हव्यात.
कला आपल्याला काय कल्पू देते
Interstellar पुन्हा पाहताना या शोधाचा आणखी एक पैलू समोर आला. प्रेमाचं चित्रण पाहून अंतर आणि विभक्तपणाच्या नेहमीच्या समजुतींपलीकडे जाणाऱ्या नात्याची कल्पना करावीशी वाटली.
कलेचं हे स्वातंत्र्य आहे: एखादी शक्यता खरी असल्याचा भौतिक पुरावा न देता ती भावनिकदृष्ट्या जिवंत करता येते.
कल्पना करण्यासाठीची ती जागा मला गमवायची नाही. मी कल्पना कधी करतोय, अर्थाचा अन्वयार्थ कधी लावतोय आणि स्वतंत्र आधार लागणारा दावा कधी करतोय, हे ओळखायचं आहे.
जे इथे आहे त्याकडे परतणं
हा शोध फार लवकर व्यापक होऊ शकतो. तरी त्याची सुरुवात जवळच्या गोष्टीपासून होते: एखाद्या विचाराचं लगेच समर्थन न करता मी तो पाहू शकतो. संवेदनेपासून तिच्या अर्थ लावण्यापर्यंतचा बदल लक्षात घेऊ शकतो. उत्तर ठरलेलं मानण्याआधी “मी” म्हणजे काय, असं विचारू शकतो.
जाणिवेकडेच लक्ष देणं हा माझ्यासाठी या शोधातला अर्थपूर्ण वळणबिंदू आहे. अस्तित्वाबद्दलच्या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर त्यातून मिळत नाही. पण हे प्रश्न किती खोलवर विचारायला मी तयार आहे, ते बदलतं.
शुद्ध चैतन्याचं स्वरूप हा प्रश्न मला खुला ठेवायचा आहे—तात्त्विक खात्रीसह, पण ती खात्री शोधणं थांबवण्याचं निमित्त होऊ न देता.
संदर्भ: Mandukya Upanishad — Swami Krishnananda यांचा अनुवाद; Fusions of Consciousness — Hoffman आणि सहलेखक, 2023.