इच्छास्वातंत्र्य: भ्रम की वास्तव?

काल मी पिझ्झा मागवू शकलो असतो. मी पास्ता निवडला. कुणी मला भाग पाडलं नाही; म्हणून मी माझ्या इच्छेनं निवड केली असं म्हणणं रास्त वाटतं.

पण नेमकं काय स्वतंत्र होतं? निवड करण्याची कृती, उपलब्ध पर्याय, की एका पर्यायाकडे ओढ निर्माण करणारी आवड?

रात्रीच्या जेवणापलीकडे गेलो की हा प्रश्न अधिक रंजक होतो. मी नोकरी, शहर किंवा नातं निवडतो. त्या निर्णयाचं स्पष्टीकरणही देऊ शकतो. त्यातली किती कारणं मी तपासलेल्या आवडीबद्दल सांगतात आणि किती मी सहजपणे अनुसरत आलेल्या ओळखीच्या प्रेरणेबद्दल?

इच्छास्वातंत्र्याबद्दल निष्कर्ष काढण्याआधी, नेमक्या कोणत्या स्वातंत्र्याबद्दल विचारतोय हे मला समजून घ्यायचं आहे.

स्वातंत्र्याचे एकाहून अधिक अर्थ

बाह्य दबाव किंवा जबरदस्तीपासून स्वातंत्र्य महत्त्वाचं आहे. स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय घेता येणं आणि ते दुसऱ्यानं लादणं या वेगळ्या गोष्टी आहेत. अधिक खोल तात्त्विक प्रश्नांची उत्तरं अजून मिळाली नाहीत म्हणून या व्यावहारिक स्वातंत्र्याला नाकारू नये.

आपले निर्णय कारणांशी कसे जोडलेले असतात, हा आणखी एक प्रश्न आहे: स्वभाव, अनुभव, जीवशास्त्र, सवयी आणि परिस्थिती. कारणांनी घडलेला निर्णय स्वतंत्र असू शकतो का आणि जबाबदारीसाठी काय आवश्यक आहे, यावर तत्त्वज्ञांमध्ये मतभेद आहेत.

मग एक जवळचा प्रश्न आहे: एखादी सवयीची प्रतिक्रिया परिस्थिती माझ्यासाठी ठरवून टाकण्याआधी मी ती ओळखू शकतो का?

हे प्रश्न परस्परांशी जोडलेले आहेत; पण एकाचं उत्तर मिळालं म्हणून बाकीची उत्तरं आपोआप मिळत नाहीत.

Westworld ने काय दाखवलं

या शोधासाठी Westworld ने मला एक प्रभावी प्रतिमा दिली. त्यातले होस्ट्स स्मृती, नियम आणि सुरुवातीला स्वतःलाही न समजलेल्या प्रेरणांनी ठरलेल्या परिचित चक्रांतून जातात.

एखादा होस्ट त्या चक्रावर प्रश्न विचारू लागतो, ते पाहताना मी स्वतः कितीदा असं करतो, असा प्रश्न पडला. परिचित आहे म्हणून एखाद्या प्रतिक्रियेला नैसर्गिक म्हणतो. कारणं माहीत आहेत म्हणून एखादा निर्णय माझाच आहे म्हणतो—पण ती कारणं कुठून आली, हे कधी तपासलेलं नसतं.

ही मालिका काल्पनिक आहे. तिची पात्रं म्हणजे चेतना काय आहे किंवा माणसं खरंच संगणकीय प्रोग्राम आहेत, याचा पुरावा नव्हे. पुनरावृत्ती स्पष्ट दिसते, म्हणून ही उपमा उपयोगाची आहे.

कौतुक, नकार किंवा अनिश्चिततेला मी पुन्हा पुन्हा त्याच पद्धतीनं प्रतिसाद देत असेन, तर ते चक्र शेवटी लक्षात आल्यावर काय होईल?

निवडीमागच्या प्रेरणेकडे पाहणं

मला ती नोकरी का आवडली? पगार जास्त होता. गरजा भागण्यापलीकडे त्याचं महत्त्व काय होतं? त्यातून सुरक्षितता, स्वावलंबन किंवा ज्यांच्याशी मी तुलना करतो त्यांच्यापेक्षा पुढे गेल्याची भावना मिळाली असती.

एका निर्णयामागे अनेक कारणं असू शकतात. प्रत्येक गोष्ट स्पष्ट करणारं एखादं लपलेलं एकच कारण तयार करण्याची गरज नाही.

पण कारणं तपासल्यावर निर्णय बदलू शकतो. आवडत नसलेलं काम मी स्वीकारतोय कारण त्याचं पदनाम मला प्रश्न विचारायला नको असलेली प्रतिमा टिकवायला मदत करतं, हे लक्षात येऊ शकतं. किंवा पैशांची गरज खरी आहे आणि तडजोड असूनही माझी निवड रास्त आहे, हे कळू शकतं.

समजून घेण्यासाठी आधीच ठरवलेल्या आध्यात्मिक उत्तरापर्यंत पोहोचायची गरज नाही. काय आहे ते शोधण्याची तयारी हवी.

नात्यांतही हेच लागू होतं. मला कशाचं आकर्षण वाटतं? दुसऱ्या व्यक्तीकडून कोणत्या गोष्टीची खात्री हवी असते? मला जोडीदार हवा आहे, की स्वतःबद्दल मी तयार केलेल्या कथनाला कधीच आव्हान न देणारी व्यक्ती?

जाणीवेतून मिळणारी एक व्यावहारिक सुरुवात

टीका झाली की मी लगेच स्वतःचा बचाव करतो, असं समजा. एके दिवशी उत्तर देण्याआधी ती भावना मला जाणवते. टीका चुकीची असेल, तर माझ्या कामाचं समर्थन मी तरीही करू शकतो. पण कदाचित आधी न सुचलेला एखादा प्रश्नही विचारू शकेन.

या प्रक्रियेत काहीतरी खुलं झालं आहे.

माझी कृती प्रत्येक कारणापासून मुक्त झाली, असं यातून सिद्ध होत नाही. जाणीव असण्यामागेही कारणं असू शकतात. पण शिकणं आणि लक्ष देणं यांमुळे एखादं चक्र पुढे कसं घडतं, हे बदलू शकतं असं दिसतं.

संपूर्ण तात्त्विक वाद आधी सोडवण्याची वाट न पाहता, स्वतःच्या आयुष्यात तपासता येणारं हे स्वातंत्र्य आहे. मला न समजणाऱ्या प्रतिक्रियांच्या ताब्यात राहणं कमी करता येईल का?

अंतर्मुख प्रश्न

मनात सतत बदलणाऱ्या गोष्टींशी आपण स्वतःला एकरूप करतो, यावर अद्वैताची तपासणी प्रश्न विचारते; म्हणून मला तिच्यात रस आहे. स्वतःची संपूर्ण व्याख्या आवडी आणि प्रतिक्रियांतून केली, तर त्यांची तपासणी करणं स्वतःलाच धोका वाटू शकतो.

हे एकरूप होणं सैल झालं, तर पाहण्यासाठी अधिक जागा मिळू शकते. एखादी आवड एके काळी माझी वाटली म्हणून ती तशीच जपली पाहिजे असं नाही.

याला मन पुसून टाकणं असं मी म्हणणार नाही. विचार, स्मृती आणि विवेक आपल्याला तरीही लागतात. प्रत्येक हालचालीला ठरावीक ओळख टिकवण्याच्या कामाला न लावता त्यांचं काम होऊ शकतं का, हा प्रश्न आहे.

अंतर्मुख अनुभवामुळे सगळ्यांसाठी इच्छास्वातंत्र्याचा तात्त्विक प्रश्न सुटत नाही. तो अनुभव घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी प्रश्नाचं महत्त्व किंवा स्वरूप बदलू शकतं.

प्रश्न विचारणाऱ्यालाच बदलणारा प्रश्न

मी खरोखर स्वतंत्र आहे का, हे जाणून घेण्याच्या इच्छेनं सुरुवात केली. आता कुठे मी लक्ष देत नाही, हे विचारणंही तितकंच मोलाचं वाटतं.

दुसरा पर्यायच नाही असं म्हणताना मी पुन्हा पुन्हा काय करतो? तपासण्याआधीच कोणतं स्पष्टीकरण मला दिलासा देतं? निर्णय जितका स्पष्ट दिसतो तितकीच त्यामागची प्रेरणा दिसली, तर काय बदलेल?

स्वातंत्र्याचं अंतिम स्वरूप काय, यावर चर्चा सुरूच राहील. तोवर, ती चर्चा घडते त्या आयुष्यांचं परीक्षण आपण करू शकतो.

माझ्यासाठी प्रश्नाचा उपयोग यात आहे. अंतिम उत्तर नसतानाही तो आपल्याला न तपासलेल्या प्रतिक्रियेपासून विचारपूर्वक प्रतिसादाकडे आणि निवडींचं समर्थन करण्यापासून त्या समजून घेण्याकडे नेऊ शकतो.