जगण्याची धडपड आणि अहंकार

तुम्ही आनंदी आहात का?

तुम्ही वारंवार हसता का, एखाद्या छान पार्टीचा आनंद घेता का किंवा शनिवार-रविवार घालवायला तुमच्यासोबत लोक असतात का, हे मी विचारत नाही. सगळी धावपळ थांबते तेव्हा काय होतं, हे मला विचारायचं आहे. शांतता भरून काढण्यासाठी लगेच काहीतरी शोधल्याशिवाय तुम्ही शांत बसू शकता का? स्वतःच्या आयुष्यात तुम्हाला आपलेपणा वाटतो का, की नाव न देता येणारी काही अस्वस्थता जाणवते?

मला मिळालेल्या निकषांनुसार आयुष्य चांगलं चाललं होतं; तरीही मी स्वतःला हे प्रश्न विचारायला लागलो. कठीण परीक्षा उत्तीर्ण झालो होतो, एका अग्रगण्य संस्थेत शिकलो होतो, प्रवास केला होता, पार्ट्यांचा आनंद घेतला होता आणि घरही घेतलं होतं. मला हवं असलेलं हे सगळं होतं. तरीही, ते मिळाल्याने माझ्या मनातलं सगळं शांत झालं नाही.

अपयशापेक्षा या गोष्टीने मला जास्त अस्वस्थ केलं. अपयश असतं, तर निदान त्याचं स्पष्ट कारण तरी मिळालं असतं.

विलक्षण जग, ओळखीची अस्वस्थता

हजारो वर्षांपूर्वीचा एखादा माणूस आजच्या जगात येऊन पोहोचला, अशी कल्पना करा. विमानं खंड ओलांडून जातात. एखादं संभाषण जवळजवळ क्षणार्धात जगभर पोहोचतं. पूर्वी कित्येक दिवस लागले असते अशी कामं यंत्रं करतात.

यातलं बरंच काही त्याला एखाद्या परक्या संस्कृतीसारखं वाटेल. तरीही, आजूबाजूच्या अनोळखी जगाखाली त्याला माणसांच्या काही ओळखीच्या चिंता दिसतील: भीती, आपलेपणा, इच्छा, मत्सर आणि प्रेम मिळावं ही ओढ.

आपल्या सभोवतालचं जग आमूलाग्र बदललं आहे. या बदललेल्या जगात राहणाऱ्या माणसाला समजून घेण्यासाठी आपण किती लक्ष दिलं, असा विचार मी करतो.

तंत्रज्ञान महत्त्वाचं आहे. अन्न, निवारा, औषधं आणि सुरक्षितताही महत्त्वाची आहेत. आपली परिस्थिती सुधारत राहणं हाच चांगलं आयुष्य जगण्याचा एकमेव मार्ग बनला, तर काय होतं, हा प्रश्न आहे.

सुधारणा करण्यासाठी नेहमीच आणखी काहीतरी असतं—मोठं घर, चांगलं पद, अधिक लक्षवेधी सुट्टी. ही यादी पूर्ण झाल्यावरच मनःशांती मिळणार असेल, तर आपण मुक्कामाला पोहोचणार तरी कधी?

सुरक्षिततेचं लक्ष्य जेव्हा सतत पुढे सरकतं

जगण्याची धडपड आणि अहंकार यांच्यातल्या नात्याचा मी अनेकदा विचार करतो. मानवी उत्क्रांतीची एखादी सोपी गोष्ट सांगून अहंकार समजावता येतो, असं मला म्हणायचं नाही. माझा मुद्दा अधिक रोजच्या अनुभवातला आहे: सुरक्षित राहण्याची इच्छा हळूहळू इतरांशी तुलना करताना वरचढ ठरण्याच्या इच्छेत बदलू शकते.

खऱ्या गरजा भागवण्यासाठी आपल्याला पैशांची गरज असते. आपल्या कुटुंबाला स्थैर्य मिळावं असं आपल्याला वाटतं. या रास्त जबाबदाऱ्या आहेत. पण कधीतरी ‘पुरेसं’ ही व्यवहारापुरती रक्कम राहत नाही; इतरांच्या तुलनेत आपलं स्थान काय आहे, याचा प्रश्न बनतो.

मला फक्त आरामाचं आयुष्य नको असतं. मी इतरांपेक्षा चांगली कामगिरी केली आहे, याची खात्री देणारं आयुष्य मला हवं असतं. कुणीतरी माझ्याकडे पाहिल्यावर मी काहीतरी मिळवलं आहे, असं मला वाटावं, हीही इच्छा असते.

हा बदल ओळखणं कठीण असू शकतं, कारण आपण करत असलेली कृती तीच राहते. आपण काम करतो, बचत करतो, शिकतो किंवा काहीतरी उभं करतो. बदलते ती त्या कृतीच्या परिणामाकडून असलेली आपली अपेक्षा.

अहंकार म्हणजे आपण स्वतःबद्दल तयार करत असलेली आणि सतत जपत असलेली प्रतिमा. स्वतःचा विचार करणं स्वाभाविक आहे. निर्णय घेण्यासाठी आणि जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी ते आवश्यक असतं. प्रत्येक अनुभवातून आपण किती महत्त्वाचे आहोत याचा पुरावा मागू लागतो, तेव्हा अडचण सुरू होते.

मग दुसऱ्याचं यश आपलं नुकसान वाटू लागतं. मतभेद म्हणजे अपमान वाटतो. शांत संध्याकाळ निरुपयोगी वाटते, कारण दाखवता येईल असं काही घडत नाही.

आपण खेळतोय, हेच विसरून जातो

The Matrix या चित्रपटाने मला यासाठी एक उपयुक्त रूपक दिलं. आपण काही गृहितकांमध्ये इतकं सहज जगू शकतो, की ती गृहितकं आहेत हेच लक्षात येत नाही. मन लावून शिका. जास्त कमवा. प्रभावी बना. मग, आयुष्याच्या कुठल्यातरी पुढच्या टप्प्यावर, आनंदी व्हा.

या गृहितकांना आणि तुलनांना मी मॅट्रिक्स म्हणतो. ती आयुष्याचं अशा खेळात रूपांतर करू शकतात, ज्याचे नियम आपण जाणीवपूर्वक कधी निवडलेच नव्हते.

या रूपकाच्या मर्यादा आहेत. समाज म्हणजे एकच मोठं षड्यंत्र नाही; त्यातल्या अनेक व्यवस्था आपल्याला एकत्र राहायला मदत करतात. तरीही, कोणते नियम आपल्या उपयोगाचे आहेत आणि आजूबाजूचे सगळे पाळतात म्हणून आपण कोणते नियम पाळतो, हे विचारणं योग्य आहे.

सोशल मीडियावर ही गोष्ट खासकरून दिसते. मान्यता मिळाल्याचे छोटे, तात्काळ संकेत मिळतात. आपण पोस्ट करतो, पाहतो, तुलना करतो आणि पुन्हा परततो. मान्यता मिळाल्याचा क्षण छान वाटतो. मग तो सरतो आणि पुन्हा एक संकेत हवा असतो.

आनंद खरा असतो. एखादं सुंदर ठिकाण, चांगलं जेवण किंवा छान संध्याकाळ—यांचा मनापासून आनंद घ्यायला हवा. पण कधीच तपासून न पाहिलेली माझी अस्वस्थता असे अनुभव दूर करतील, अशी अपेक्षा मी त्यांच्याकडून का करत होतो, हा प्रश्न मला पडू लागला.

कदाचित माझ्या आयुष्याबद्दलच्या प्रश्नाचं उत्तर मी एका सुट्टीकडून मागत होतो.

शांतता काय परत आणते

रोजची कामं थांबली की आपण सतत काहीतरी करत राहण्यावर किती अवलंबून झालो आहोत, हे दिसू शकतं. परिचित दिनक्रम बाजूला पडले की पुढे ढकललेले प्रश्न टाळणं अधिक कठीण होऊ शकतं.

यातून प्रत्येकाच्या त्रासाचं कारण स्पष्ट होत नाही; दुःख म्हणजे आत्मजाणीवेचा अभाव, असंही नाही. हा फक्त माझ्या अनुभवातला एक नमुना आहे. व्यस्त राहणं उपयोगी, अर्थपूर्ण आणि आनंददायी असू शकतं. कधी कधी लपण्यासाठी ती एक उत्तम जागाही ठरू शकते.

मी एकटा असताना लगेच लक्ष दुसरीकडे वळवण्यासाठी काहीतरी हवं वाटत असेल, तर त्याकडे हात नेताना मी काय मागे सोडतोय, हे समजून घ्यायचं आहे.

कधी उत्तर कंटाळा असतो. कधी दुःख. कधी ही अस्वस्थ करणारी शक्यता असते की टिकवून ठेवण्यासाठी मी एवढी मेहनत घेत असलेलं आयुष्य मला पूर्णपणे हवं असलेलं नाही.

प्रेमाने कोणत्या गोष्टीला विराम दिला

मग मला अशा एका स्त्रीवर प्रेम बसलं, जिला समजून घेणं माझ्यासाठी कठीण होतं.

सुरुवातीला त्यात माझा अहंकारही होता. तिच्याकडे लोकांचं लक्ष जायचं आणि तिच्यासोबत असणं म्हणजे मी काहीतरी साध्य केलं आहे, असं मला वाटायचं. आता मी ते मान्य करू शकतो. मी तोच खेळ खेळत होतो—फक्त गुणफलकावर एका नात्याची भर पडली होती.

पण तो अनुभव त्याच चौकटीत राहिला नाही. मी अशा गोष्टीची काळजी करू लागलो, जिला मी इतरांना कसा दिसतो यापुरतं मर्यादित करता येत नव्हतं. काही क्षणांत स्वतःला सिद्ध करण्याची सततची धडपड कमी महत्त्वाची वाटू लागली. यशाने न दिलेली जवळीक मला जाणवली.

यामुळे प्रेम सगळ्या प्रश्नांवरचं उत्तर झालं नाही. पण आनंद कशाला म्हणायचं, हा प्रश्न मला पडला.

एखादी व्यक्ती आपली प्रतिमा पूर्ण करते म्हणून तिला हवं म्हणणं आणि ती जशी आहे तशी तिला जाणून घेण्याइतकी काळजी करणं—या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत. दुसऱ्या गोष्टीत आपल्याकडून अधिक अपेक्षा असते. त्या व्यक्तीच्या गरजा, स्वातंत्र्य आणि वास्तव यांनाही जागा मिळते. मग लक्षाचं केंद्र फक्त आपण राहत नाही.

माझ्यासाठी, तुलनेने घट्ट केलेली पकड प्रेमाने सैल करायला सुरुवात केली. त्यासाठी स्वतःचा त्याग करावा लागला नाही. स्वतःपलीकडे पाहण्याची गरज होती.

‘पुरेसं’ कसं वाटेल?

मला अजूनही काहीतरी घडवायचं, शोधायचं आणि उभं करायचं आहे. महत्त्वाकांक्षा सोडावी किंवा सुखसोयी महत्त्वाच्या नाहीत, असं भासवावं, असं मला वाटत नाही. या गोष्टींकडून मी स्वतःसाठी काय करून घ्यायचा प्रयत्न करतोय, हे समजून घ्यायचं आहे.

ही गोष्ट मला महत्त्वाची वाटते म्हणून मी तिच्या मागे लागलो आहे का, की मी महत्त्वाचा आहे याची जगाने खात्री द्यावी म्हणून? ती साध्य झाली, तर मला तिचा आनंद घेता येईल का? की पुढची तुलना लगेच तिची जागा घेईल?

या प्रश्नांची उत्तरं लगेच मनःशांती देत नाहीत. पण त्यांच्यामुळे आपण करत असलेली धडपड अधिक प्रामाणिक होते.

माझ्या मनात राहणारी शक्यता साधी आहे: आयुष्य अधिक चांगलं कसं करायचं हे आपण खूप चांगलं शिकलो असू; पण ते मनापासून कसं जगायचं हे तितकं शिकलो नसेल. हे खरं असेल, तर पुढचं पाऊल म्हणून आणखी एक यश मिळवणं हाच एकमेव मार्ग नसू शकतो. आधीपासून आपल्या सोबत असलेल्या आयुष्याकडे थोडं लक्ष देणंही गरजेचं असू शकतं.