यश आणि महत्त्वाकांक्षा

यशस्वी कसं व्हायचं, हे विचारण्याआधी थोडा अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारायला हवा, असं मला वाटतं: यशाकडून आपल्याला काय मिळावं अशी अपेक्षा आहे?

पैसा? स्वातंत्र्य? मान्यता? की आपण आता आदरास पात्र ठरलो आहोत, असं वाटणं?

या उत्तरांमध्ये काही साम्य असू शकतं, पण ती एकमेकांच्या जागी वापरता येत नाहीत. त्यांच्यातला फरक ओळखला नाही, तर एका गोष्टीच्या मागे अनेक वर्षं घालवू; पण ती दुसरीच एखादी गरज भागवेल, अशी मूक आशा मनात ठेवू.

याचा शोध घेण्यासाठी प्रामाणिकपणा हवा. मला पैसा हवा असेल, तर मला पैसाच हवा आहे, हे मान्य करायला हवं. प्रशंसा हवी असेल, तर तिला उत्कृष्टतेची आवड म्हटलं म्हणून ती इच्छा नाहीशी होत नाही. एखाद्या हेतूची सजावट थांबवली, तरच त्याचं परीक्षण करता येतं.

शुक्रवारी कार्यालयातली एक संध्याकाळ

शुक्रवार आहे, अशी कल्पना करा. तुमचं काम संपलं आहे आणि तुम्ही निघायला तयार आहात. तुमचे मॅनेजर पुढच्या आठवड्यात द्यायच्या सादरीकरणासाठी तुम्हाला थांबायला सांगतात. चर्चा पूर्ण करून तुम्ही उशिरा निघता आणि घरी जाताना विश्वासाच्या व्यक्तीकडे तक्रार करत राहता.

मॅनेजरबद्दल मनात एखादी गोष्ट रचणं सोपं असतं. कदाचित इतरांनी मजा करावी, हे त्यांना आवडत नसेल. उशिरापर्यंत थांबल्याने त्यांना स्वतःचं महत्त्व जाणवत असेल. कदाचित घरातल्या एखाद्या गोष्टीपासून ते दूर पळत असतील.

यांपैकी कोणतीही कारणं खरी असू शकतात. कमी नाट्यमय कारणंही तितकीच शक्य आहेत: नियोजनाचा अभाव, मुदत चुकीची समजणं किंवा आपल्याला दिसत नसलेला दबाव. त्यांच्या वागण्यावरून त्यांच्या मनातलं सगळंच आपल्याला कळत नाही.

पण हा प्रसंग आपल्याकडे वळून पाहण्यासारखा प्रश्न उपस्थित करतो. आपलं योगदान असण्याऐवजी काम हे आपली ओळख जपण्याचं ठिकाण बनलं, तर काय होतं?

थांबायला भीती वाटत असतानाही मी स्वतःला कामाशी बांधील म्हणू शकतो. इतरांना माझी गरज असावी असं वाटत असताना, त्याला महत्त्वाकांक्षा म्हणू शकतो. मी स्वतः का त्याग करतोय हे विसरून, इतरांकडून त्यागाची मागणी करू शकतो.

या शक्यता समजून घेतल्याने अवाजवी वागणुकीचं समर्थन होत नाही. एखादी व्यक्ती मेहनत करते का, एवढंच विचारण्यापेक्षा चांगला प्रश्न विचारता येतो.

यादी आणि ती पूर्ण करणारी व्यक्ती

आपल्यापैकी अनेकांना एक यादी वारशाने मिळते: शिक्षण, नोकरी, बढती, लग्न, घर आणि आर्थिक सुरक्षितता. या गोष्टी हव्या असण्यामागे चांगली कारणं आहेत. त्या आपलं संरक्षण करू शकतात आणि आपल्यापुढचे पर्याय वाढवू शकतात.

पण यादी पूर्ण झाली म्हणून तिने शक्य केलेल्या आयुष्याचं आता काय करायचं, हे आपोआप कळत नाही.

वर्षानुवर्षं हव्या असलेल्या पदावर पोहोचलो आणि ते कामच आवडत नाही, असं लक्षात आलं तर? मान्यता मिळाली, पण जवळच्या नात्यांत आपल्याकडे कुणाचं लक्षच नाही असं वाटलं तर? बाहेरच्या सगळ्या अपेक्षा पूर्ण केल्या, तरी आपल्यासाठी नेमकं काय महत्त्वाचं आहे हे समजलं नाही तर?

अडचण फक्त निराशेची नसते. ती नाकारण्याचा दबावही असतो. यशस्वी दिसणाऱ्या व्यक्तीला दुःखी होण्याची परवानगीच नाही, असं वाटू शकतं.

तेव्हा मिळवलेलं यश मनापासून जगणं कठीण होतं. आपण निकालाचं प्रदर्शन करत राहतो; पण तो अनुभवणारी व्यक्ती लपवतो.

कुतूहल: महत्त्वाकांक्षेचं वेगळं रूप

कामावर प्रेम करणाऱ्या लोकांमध्ये मला वेगळ्या प्रकारची प्रेरणा दिसते. एखादी समस्या त्यांना खरोखरच उत्सुक करते म्हणून ती सोडवायची असते. मान्यता महत्त्वाची असू शकते, पण त्या कामाकडे पुन्हा वळण्याचं ते एकमेव कारण नसतं.

Stanford येथील एका मित्राशी इलेक्ट्रिक वाहनांच्या तंत्रज्ञानावर काम करणाऱ्या व्यक्तीबद्दल बोलल्याचं मला आठवतं. ते संशोधन पुढे खूप मोलाचं ठरू शकतं, अशी चर्चा झाली. पण मला याहून जास्त भावलं ते हे, की पीएचडीदरम्यान कुतूहलातून हे काम सुरू झालं होतं.

पैसा हा त्याचा संभाव्य परिणाम होता. तो प्रश्न आधीपासूनच शोध घेण्यासारखा होता.

याचा अर्थ कुतूहलामुळे व्यावसायिक यशाची हमी मिळते असा नाही. विचारपूर्वक केलेल्या अनेक कामांना दाद मिळत नाही; आर्थिक परिणाम केवळ हेतूवर अवलंबून नसतात. तरीही, महत्त्वाकांक्षेला दिशा देण्याचा हा एक वेगळा मार्ग आहे.

मी किती वर जाऊ शकतो, एवढंच विचारण्याऐवजी मला काय समजून घ्यायचं, घडवायचं किंवा शक्य करून द्यायचं आहे, हे विचारू शकतो.

अशा प्रयत्नात लक्ष देण्याचा एक वेगळा दर्जा असतो; केवळ तुलना तो टिकवू शकत नाही. कुणी पाहत नसलं, तरी ते काम आपल्याला रोचक वाटत राहतं.

यश प्रत्येक प्रश्न मिटवत नाही

यशाबद्दल आपल्याला पटणाऱ्या कल्पनेचा पुरावा म्हणून आपण अनेकदा प्रसिद्ध किंवा श्रीमंत लोकांकडे पाहतो. ते आनंदी दिसले, तर यश उपयोगी आहे असं ठरवतो. ते अस्वस्थ दिसले, तर नाही असं ठरवतो.

पण यापैकी कोणताही निष्कर्ष काढण्यासाठी त्यांच्या आयुष्याबद्दल पुरेशी माहिती आपल्याला क्वचितच असते. त्यांची सार्वजनिक प्रतिमा म्हणजे त्यांच्या अनुभवाची संपूर्ण कहाणी नव्हे.

आपल्या आयुष्यात आपण काय पाहू शकतो, हा अधिक उपयोगी प्रश्न आहे. काम आपल्याला काय देतं? त्याची किंमत काय असते? ते मिळवताना आपण इतरांशी कसं वागतो? टीका ऐकून आपलं संपूर्ण मूल्य धोक्यात आलं आहे असं न वाटता, आपण ती स्वीकारू शकतो का?

लक्षणीय यश मिळालं म्हणून ते मिळवण्याचा मार्ग पुसला जात नाही. माझ्या महत्त्वाकांक्षेमुळे आजूबाजूची माणसं कमी स्वतंत्र, कमी सन्मानित किंवा अधिक भयभीत होत असतील, तर ती गोष्टही माझ्या यशाच्या व्याख्येत यायला हवी.

मिळवलेलं यश मोजणारी, पण ज्या आयुष्यातून ते निर्माण झालं ते वगळणारी व्याख्या मला नको आहे.

जगता येईल अशी व्याख्या

यशाचा अर्थ काय असावा, हे मी कुणालाही सांगू शकत नाही. यशाची आपली व्याख्या इतरांकडून विचार न करता उचलली आहे का, हे तपासणारे प्रश्न सुचवू शकतो.

या पैशामुळे मला काय शक्य करून घ्यायचं आहे? कौतुक मिळालं नाही, तरी माझ्या कामातला कोणता भाग मला महत्त्वाचा वाटेल? कोणत्या गोष्टीचा त्याग मला करायचा नाही? ध्येय गाठल्यावरचा पुढचा दिवस जगण्यासारखा कशामुळे वाटेल?

उत्तरं बदलू शकतात. एका टप्प्यावर यश म्हणजे स्थैर्य असू शकतं. दुसऱ्या टप्प्यावर सर्जनशील स्वातंत्र्य किंवा उपयोगी काहीतरी घडवण्याची संधी. प्रत्येक टप्प्याला एकाच मापात बसवण्याची गरज नाही.

माझ्यासाठी, अहंकार आणि महत्त्वाकांक्षा यांमधला फरक लक्ष कुठे जातं हे पाहिल्यावर स्पष्ट होतो. यशाचा परिणाम माझ्याबद्दल काय सांगतो, याकडे अहंकार पुन्हा पुन्हा वळतो. कुतूहल मात्र कामाकडे परततं.

दोन्ही एकाच वेळी असू शकतात. त्यांपैकी कोण पुढे आहे, हे ओळखणं महत्त्वाचं.

यश आणि आनंद शत्रू आहेत असं समजून त्यांतून एक निवडण्याची गरज नाही. पण एक मिळालं की दुसरं आपोआप मिळेल, असं मानणं थांबवायला हवं. पुढच्या टप्प्याकडे घाईनं जाण्याआधी, त्यापलीकडचं आयुष्य आपल्याला अजूनही हवं आहे का, हे तपासणं योग्य ठरेल.