लेखन
एआय आणि आपलं नेहमीचं जगणं
हा निबंध 2023 च्या सुरुवातीला ChatGPT प्रथम वापरतानाचा माझा दृष्टिकोन जपतो. भविष्याबद्दलच्या अपेक्षा येथे ठाम भाकितं म्हणून नव्हे, तर प्रश्न आणि शक्यता म्हणून मांडल्या आहेत.
ChatGPT मी पहिल्यांदा वापरलं, तेव्हा एका संभाषणात कितीतरी प्रकारच्या गोष्टी करून पाहता येतात, याचं मला आश्चर्य वाटलं. एखाद्या चित्रपटाचं कथानक समजून घेणं, कोड तयार करणं, ब्लॉगचा मसुदा लिहिणं, स्कॉटलंडच्या सहलीची आखणी करणं किंवा व्यायामाच्या दिनक्रमाबद्दल विचार करणं—हे सगळं मी करून पाहू शकत होतो.
तरीही, मिळालेल्या उत्तरांचा विचारपूर्वक वापर करावा लागत होता. उत्तर पटण्यासारखं वाटलं, तरी ते बरोबर असेलच असं नाही. पण या अनुभवामुळे एखादं काम सुरू करणं म्हणजे काय, याबद्दलची माझी समज बदलली.
पूर्वी एखाद्या कामासाठी बराच शोध घ्यावा लागला असता, एखादं खास साधन वापरावं लागलं असतं किंवा कोऱ्या पानासमोर बसावं लागलं असतं. आता साध्या बोलभाषेत प्रश्न विचारून त्याची सुरुवात करता येत होती.
OpenAI ने 30 नोव्हेंबर 2022 रोजी ChatGPT सादर केलं. त्या प्रकाशनामुळे एआय (AI) मला अगदी जवळचं आणि वैयक्तिक वाटू लागलं. आता ते केवळ वाचनात आलेलं तंत्रज्ञान नव्हतं; त्याच्यासोबत मी काम करू शकत होतो.
बौद्धिक श्रमांचं काय होईल?
कामाच्या दिवसातला बराच वेळ काहीतरी करण्याच्या तयारीत जातो. आपण माहितीची मांडणी करतो, सादरीकरणांचे मसुदे बनवतो, पर्यायांची तुलना करतो, संदेश लिहितो, उत्तरं शोधतो आणि पुढे कशाकडे लक्ष द्यायचं ते ठरवतो.
हा बौद्धिक श्रम आहे. त्याला महत्त्व असतं; पण सर्वात महत्त्वाच्या कामासाठी राखून ठेवलेली ऊर्जा तो खर्च करू शकतो.
या प्रयत्नांतला किती भाग बदलू शकेल, असा प्रश्न एआयमुळे मला पडला. पहिला मसुदा काही तासांऐवजी काही मिनिटांत तयार होऊ शकेल का? प्रोग्रामरला प्रत्येक ओळ सुरुवातीपासून न लिहिता अनेक मार्ग तपासता येतील का? एखादा नवा विषय शिकताना, आपल्याला नेमकं गोंधळात टाकणाऱ्या प्रश्नाला साजेसं स्पष्टीकरण मिळालं तर सुरुवात सोपी होईल का?
या शक्यता रोमांचक होत्या. त्याचबरोबर दुसरा प्रश्नही समोर आला: मिळालेली ही क्षमता आपण कशासाठी वापरणार?
अधिक सखोल विचार करायला, विश्रांती घ्यायला, शिकायला किंवा माणसांसोबत वेळ घालवायला आपण तिचा उपयोग करू शकतो. किंवा तो वेळ आणखी कामांनी भरून टाकू शकतो. कार्यक्षमता वाढली, तरी या दोनपैकी कोणता मार्ग घ्यायचा हे ती आपोआप ठरवत नाही.
मसुदा म्हणजे पूर्ण काम नव्हे
माझ्या मनात पहिल्यांदा आलं की कदाचित संपूर्ण व्यवसायच नाहीसे होतील. एखादी प्रणाली झटपट कोड किंवा निबंध लिहू शकत असेल, तर डेव्हलपर आणि लेखकांचं काय होईल?
पण एखादी गोष्ट तयार करणं हा व्यावसायिक कामाचा एकच भाग असतो. समस्या समजून घेणं, चुका शोधणं, परिणामांचा विचार करणं आणि अंतिम निष्पत्तीची जबाबदारी घेणं हेही कुणाला तरी करावं लागतं.
एआयने तयार केलेलं अॅप आपोआप विश्वासार्ह उत्पादन ठरत नाही. ओघवत्या भाषेतलं स्पष्टीकरण म्हणजे आपोआप ज्ञान होत नाही. आहाराबद्दलचा सल्ला मागितला म्हणून तो मागणारी व्यक्ती पोषणतज्ज्ञ होत नाही.
हे फरक महत्त्वाचे आहेत; कारण एखादी क्षमता वापरता येणं म्हणजे त्यात प्रावीण्य मिळालं, असा भास होऊ शकतो. एआयमुळे एखादं काम करून पाहण्याचा खर्च कमी होईल; पण चांगलं काम करण्यासाठी काय समजून घ्यावं लागतं, याची गरज नाहीशी होणार नाही.
तरीही, याचे मोठे परिणाम संभवतात. काही कामांचं स्वतंत्रपणे असलेलं मोल कमी होऊ शकतं. काही इतर गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या ठरू शकतात: समस्या नेमकी मांडणं, वेगवेगळ्या प्रकारचं ज्ञान जोडणं, उत्तर तपासणं आणि कोणता निष्कर्ष वापरायचा हे ठरवणं.
यामुळे रोजगाराचं स्वरूप नेमकं कसं बदलेल, हे मला माहीत नाही. पण आपल्या कौशल्यांपैकी किती भाग रोजचं काम पार पाडण्याचा आहे आणि किती भाग अनुभवातून घडलेल्या निर्णयक्षमतेचा आहे, हे तपासावं लागेल असं मला वाटतं.
व्यवसायाची ओळख डळमळू लागते तेव्हा
“तुम्ही कोण?” या प्रश्नाचं उत्तर आपण अनेकदा आपल्या व्यवसायातून देतो. अभियंता. लेखक. डिझायनर. मॅनेजर.
आपल्या कामाचा अभिमान असण्यात काहीच गैर नाही. पण एखादं साधन ते काम करण्याची पद्धत बदलत असेल, तर फक्त तेच काम करत राहण्यावर उभी असलेली आपली ओळखही असुरक्षित होऊ शकते.
एखाद्या विशिष्ट प्रकारची गोष्ट तयार करणारा मी एकटाच राहिलो नाही, तर माझ्याकडे काय उरेल?
लेखकाकडे कदाचित गोष्टी पाहण्याची एक खास नजर, स्वतःचा जगलेला अनुभव किंवा शोध घ्यावासा वाटणारा प्रश्न उरेल. अभियंत्याकडे संपूर्ण प्रणाली पाहण्याची आणि प्रात्यक्षिकाबाहेर काय बिघडेल हे ओळखण्याची क्षमता असेल.
हे गुणही विकसित करावे लागतात. त्यांना केवळ खास मानवी गुण म्हटल्याने आपलं संरक्षण होत नाही. पण त्यामुळे चर्चा एखादं काम किती वेगानं पूर्ण होऊ शकतं, या प्रश्नापलीकडे जाते.
एखादी गोष्ट तयार करणं सोपं झालं, तरी ती तयार करण्याचा आनंद कमी होईलच असं नाही—या शक्यतेत मला थोडा दिलासा वाटला. एखादा अनुभव समजून घ्यायचा आहे म्हणून मी लिहित असेन, तर वाक्यं तयार करण्याची यंत्राची क्षमता माझा तो अनुभव हिरावून घेत नाही.
बुद्धिमत्ता आणि अनुभव
एआयमुळे माझे विचार पुन्हा चेतनेकडे वळले. एखादी प्रणाली प्रेम, दुःख, सौंदर्य किंवा शांतता यांबद्दल भाषा तयार करू शकते. पण एवढ्यावरून तिला यांपैकी कशाचा अनुभव येतो, हे सिद्ध होत नाही.
यंत्राला चेतना असते का, हा प्रश्न अजून खुला आहे. केवळ अंतःप्रेरणेवर किंवा संभाषण किती चांगलं वाटतं यावरून मी त्याचं उत्तर देऊ शकत नाही. मला मिळणारं उत्तर आणि ते अनुभवताना माझ्या आत घडणारा अनुभव, यांतला फरक मात्र मी ओळखू शकतो.
समुद्रकिनारी पहुडताना, संगीत ऐकताना किंवा कुणाची आठवण येताना तो क्षण मी आतून जगत असतो. मी त्याचं वर्णन करू शकतो किंवा त्यातून काही निर्माण करू शकतो, त्यापलीकडेही तो क्षण माझ्यासाठी महत्त्वाचा असतो.
हा फरक लक्षात आल्यावर, माझ्या मनाकडे मी कितीदा केवळ कामं करून घेण्याचं साधन म्हणून पाहिलं आहे, असा प्रश्न मला पडला.
बौद्धिक कामात मदत मिळू लागली, तर ती क्षमता कोणत्या उद्दिष्टांसाठी वापरायची हे आपल्याला अधिक जाणीवपूर्वक ठरवावं लागेल. या सगळ्या क्षमतेचा उपयोग कशासाठी? आपले दिवस कसे अनुभवायला हवेत? अधिक उत्पादन करणं हेच पुरेसं उत्तर राहिलं नाही, तर आपलं लक्ष कशाला द्यायचं?
कार्यक्षमतेपलीकडची आशा
तंत्रज्ञान आपोआप आपल्याला शहाणं करेल, अशी माझी अपेक्षा नाही. ते जिज्ञासेला चालना देऊ शकतं, तसंच लक्ष विचलितही करू शकतं. ते वेळ मोकळा करू शकतं किंवा वेळेवरच्या नव्या मागण्या निर्माण करू शकतं.
एआयमुळे आपण अनेकदा बाजूला ठेवत आलेला एक प्रश्न टाळणं अधिक कठीण होईल, अशी माझी आशा आहे: आपली उपयुक्तता सिद्ध करण्यात गुंतलेलो नसतो, तेव्हा आपण कोण असतो?
तंत्रज्ञानातला हा बदल मला त्या अंतर्मुख शोधाशी जोडतो, ज्याकडे मी वारंवार परततो. निर्माण करण्यासाठी, आखणी करण्यासाठी आणि प्रश्न सोडवण्यासाठी आपल्याकडे विलक्षण साधनं असतील. पण त्या साधनांच्या मदतीने आपल्याला कसलं आयुष्य घडवायचं आहे, हे तरी ठरवावंच लागेल.
म्हणूनच भविष्य मला रोचक वाटतं. एआय काय करेल, या प्रश्नासोबत आपण स्वतःचं काय करायचं ठरवू, हेही मी विचारत राहू इच्छितो.
संदर्भ: Introducing ChatGPT — OpenAI, 30 नोव्हेंबर 2022.