लेखन
प्रेमाचा शोध: पडद्यापासून प्रत्यक्ष आयुष्यापर्यंत
Stuck in Love नावाचा चित्रपट पाहिल्यानंतर बराच काळ माझ्या मनात राहिला. एकाच कुटुंबातले तीन जण प्रेमाकडे अगदी वेगवेगळ्या ठिकाणांहून पाहतात, ही गोष्ट मला रोचक वाटली.
Rusty नव्या जगाचा शोध घेणाऱ्या व्यक्तीच्या मोकळेपणानं प्रेमाला सामोरं जातो. त्याची बहीण Samantha दुःखाचे पुरेसे अनुभव घेतल्यामुळे प्रेमावर विश्वास ठेवत नाही. त्यांचे वडील Bill मात्र संपलेल्या नात्याशी अजूनही जोडलेले आहेत.
त्यांना पाहताना मी पुन्हा पुन्हा एका प्रश्नाकडे वळत होतो: इतकी ओळखीची वाटणारी गोष्ट समजून घेणं इतकं कठीण का असतं?
एखाद्याचा चेहरा उजळताना, कुणाची आठवण येऊन मनात कळ उठताना किंवा शांत राहणं सहज वाटताना आपण प्रेम ओळखतो. पण प्रेम नेमकं काय आहे, असं विचारलं की आपली खात्री डळमळू लागते.
या अंतराचा शोध घ्यायचा होता. शीर्षक असलं तरी प्रेमाचा माझ्याकडे वैज्ञानिक सिद्धांत नाही. पुढे आहे तो एखाद्यावर प्रेम करताना आपल्याकडून काय अपेक्षित असतं आणि दुसऱ्या व्यक्तीला समजून घेणं स्वतःला समजून घेण्याशी इतकं जोडलेलं का वाटतं, याचा माझा वैयक्तिक विचार.
प्रेमाला सामोरं जाण्याचे तीन मार्ग
Rustyच्या कथेत पहिल्या प्रेमाची हळुवार असुरक्षितता आहे. त्याला आवडणाऱ्या मुलीबद्दल तो एक कविता लिहितो आणि ती त्याच्याकडे लक्ष देते. आपल्याला काय वाटतं ते सांगावं आणि आपल्याला समजून घ्यावं, ही साधी इच्छा मला भावते.
लेखक होण्याची त्याची महत्त्वाकांक्षाही मला अनुभवाबद्दल विचार करायला लावते. दुःख, इच्छा आणि निराशा यांच्याबद्दल आपण वाचू शकतो. त्यांच्यासाठीचे शब्दही शिकू शकतो. पण त्यातून स्वतः गेल्यावर त्या शब्दांशी असलेलं आपलं नातं बदलतं.
एखादं पुस्तक अनुभव समजून घ्यायला मदत करू शकतं. पण तो अनुभव आपल्यासाठी घेऊ शकत नाही.
Samantha प्रेमाकडे दुसऱ्या दिशेनं पाहते. आईवडिलांच्या नात्यातलं दुःख पाहिल्यानंतर तिनं स्वतःचं संरक्षण करायला शिकलं आहे. तिनं पाहिलेल्या आयुष्याच्या संदर्भात तिचा अविश्वास समजू शकतो.
मग तिला भेटणारी व्यक्ती तिच्या त्या खात्रीला धक्का देते. प्रेमाबद्दलचा तिचा निष्कर्ष अपूर्ण असू शकतो, ही शक्यता मला रोचक वाटते. ती शक्यता मान्य करणं म्हणजे पुन्हा दुखावलं जाण्याचा धोका पत्करणं. पण त्यामुळे तिच्या जगाच्या सध्याच्या समजुतीत न बसणारी एखादी गोष्ट सापडू शकते.
हा संघर्ष आपल्यापैकी अनेकांना ओळखीचा वाटतो, असं मला वाटतं. एखाद्या अनुभवामुळे आपल्याला दुखतं आणि आपण त्याचा नियम बनवतो. तो नियम आयुष्याच्या एका भागाला उत्तर म्हणून तयार झाला होता, हे आपण हळूहळू विसरतो.
Billची कथा आणखी एक अडचण दाखवते. अनुभवामुळे त्याची आसक्ती संपलेली नाही. त्याच्या ओढीबरोबर मत्सर आणि सोडून देता न येणंही आहे. त्याला शांत किंवा प्रगल्भ प्रेम म्हणताना मी कचरेन. गमावलेली गोष्ट पुन्हा मिळवण्याच्या इच्छेत प्रेम सहज गुंतू शकतं, हे त्यातून मला दिसतं.
या पात्रांनी मला तीन प्रश्नांपर्यंत आणलं. मला स्वतःला भावना अनुभवू देणं शक्य आहे का? दुःखानं मला जे शिकवलं त्याची मी तपासणी करू शकतो का? नातं मला हवं तसंच असावं असा आग्रह न धरता मला कुणाची काळजी घेता येते का?
चित्रपटानं त्या प्रश्नांना एक संदर्भ दिला. प्रत्यक्ष आयुष्यानं त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करणं अधिक कठीण केलं.
प्रेमाचा अनुभव आपल्याला कुठे येतो?
दोन जण प्रेमात आहेत, असं म्हणताना प्रेम ही एकच गोष्ट त्या दोघांच्या मध्ये आहे, असं आपण बोलतो. पण प्रत्येक जण ते स्वतःच्या आयुष्याच्या आतून अनुभवतो; दुसरा त्या आयुष्यात पूर्णपणे कधीच राहू शकत नाही.
माझी भावना माझी आहे. तुमची तुमची. आपण एकमेकांवर खोल परिणाम करू शकतो, पण आपले अनुभव सारखेच आहेत असं गृहीत धरू शकत नाही.
हा फरक मला महत्त्वाचा वाटतो. दुसरी व्यक्ती आपल्यात काहीतरी खोल जागं करू शकते; तरी आपण जे अनुभवतो त्याची मालक ती होत नाही. माझं प्रेम म्हणजे तुम्हालाही तसंच वाटतं किंवा तुम्ही माझं काही देणं लागता, असं होत नाही.
हे मान्य करणं अस्वस्थ करू शकतं. त्याच वेळी, आपण प्रेम करत असलेल्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवण्याची गरजही कमी होऊ शकते. स्वतःच्या अनुभवाची जबाबदारी घेताना आपण दुसऱ्याच्या अनुभवाकडे अधिक लक्ष द्यायला लागतो.
काही छोटे क्षण असतात, जेव्हा त्या अनुभवाकडे दुर्लक्ष करणं अशक्य होतं. कुणी खोलीत आलं की आपला चेहरा बदलतो. आपण बाथरूममध्ये एकटे रडतो, मग चेहरा धुऊन दिवसाकडे परततो. स्वतःची ओळख सांगताना आपण ज्या महत्त्वाकांक्षा आणि योजनांचा आधार घेतो, त्या क्षणभर मागे पडतात. आत्ता समोर असलेली एखादी गोष्ट आपलं लक्ष मागते.
स्वीकार केल्यानं संघर्ष संपेल, असं मला आधी वाटत होतं. आता तो मला सुरुवात वाटतो. मी दुःखी आहे हे मान्य केल्यानं दुःख नाहीसं होत नाही. पण तसं नाही असं भासवण्यातली सगळी ऊर्जा खर्च करणं थांबवता येतं.
आपण आपला स्वभाव कशाला म्हणतो
आपण अनेकदा स्वतःबद्दल थोडक्यात सांगतो: मी संवेदनशील आहे. तो लगेच चिडतो. तिला विश्वास ठेवणं कठीण जातं.
या वर्णनांत एखादा पॅटर्न दिसू शकतो; पण त्याचं कारण कळत नाही. राग येण्याआधी नेमकं काय घडतं? एखाद्या क्षणाचं मौन आपल्याला काय वाटतं? नकाराचा एक प्रकार दुसऱ्यापेक्षा अधिक अस्वस्थ का करतो?
या प्रतिक्रिया म्हणजे जणू प्रोग्रॅम आहेत, अशी कल्पना मी अनेकदा केली आहे. काहीतरी घडतं, परिचित अर्थ लावण्याची प्रक्रिया सुरू होते आणि त्यानंतर नेहमीची प्रतिक्रिया येते. पुनरावृत्ती ओळखायला हे रूपक मदत करतं; तरी माणूस हा कोडपेक्षा कितीतरी गुंतागुंतीचा असतो.
पॅटर्न समजला म्हणून तो लगेच नाहीसा होत नाही. पण मग तपासून पाहण्यासारखी गोष्ट समोर येते. कदाचित राग स्वतःबद्दलच्या एखाद्या प्रतिमेचं संरक्षण करत असेल. कदाचित आश्वासनाची मागणी आपण कधी नावच न दिलेल्या भीतीतून येत असेल. केवळ एखादं लेबल लावून हे कळत नाही; नीट पाहावं लागतं.
इथे प्रेम आणि आत्मविचार माझ्यासाठी एकमेकांना भेटतात. जवळचं नातं आपल्या असे काही भाग समोर आणतं, जे एकटे असताना लपून राहू शकतात. दुसऱ्या व्यक्तीचं स्वातंत्र्य, निराशा, लक्ष किंवा नकार यांना आपण कसा प्रतिसाद देतो, हे आपल्याला दिसतं.
या शोधात आपल्याला नेहमीच स्वतःचं कौतुक वाटेल असं नाही. आपण स्वतःला ज्या रूपात पाहायला पसंत करतो, त्याला आव्हान मिळतं म्हणूनच हा शोध उपयोगी असतो.
आकर्षण आणि स्वतःची प्रतिमा
एकदा माझं एका अशा मुलीवर प्रेम होतं जिची शहरभर चर्चा होती. आता मागे वळून पाहताना तिच्याशी माझं नाव जोडलं जाणं माझ्या अहंकारालाही सुखावत होतं, हे मी मान्य करू शकतो.
या कबुलीनं माझ्या भावनांची सगळी कारणं स्पष्ट होत नाहीत. उलट शोध अधिक प्रामाणिक होतो. मला ती व्यक्ती म्हणून आवडत होती, की तिच्यासोबत असण्यावरून माझ्याबद्दल काय वाटेल, याचाही विचार होता? कदाचित वेगवेगळ्या वेळी दोन्हीही खरं होतं.
नात्यांत आपण अपेक्षा घेऊन येतो: सौंदर्य, यश, प्रतिष्ठा, आणि एकत्र जगण्याच्या आयुष्याची कल्पना. काही आवडीनिवडी व्यावहारिक गरजा आणि खऱ्या सुसंगततेतून येतात. काही आपल्या स्वतःबद्दलच्या प्रतिमेला टिकवून ठेवतात.
यांतला फरक ओळखणं कठीण असतं.
एखाद्याला हळूहळू जाणून घेताना ती व्यक्ती आणि तिची प्रतिमा यांतलं अंतर दिसू लागतं. आपण कल्पनाही केली नसेल अशा भीती तिच्या असतात, आपल्यापेक्षा वेगळ्या इच्छा असतात आणि जगाकडे पाहण्याची अशी दृष्टी असते जी आपल्या स्पष्टीकरणांत बसत नाही.
हे कळल्यावरही आपलं कुतूहल टिकू शकतं का? ती व्यक्ती आपल्या कल्पनेत बसत नसेल, तर आपण ती कल्पना बदलू शकतो का?
स्वतःला न हरवता दुसऱ्याला समजून घेणं
दुसऱ्या व्यक्तीला समजून घेण्याचा प्रयत्न आपल्याला पुन्हा स्वतःकडे आणू शकतो. स्वतःचा मत्सर ओळखल्यावर दुसऱ्याचा मत्सर कमी गूढ वाटू शकतो. नकार मिळण्याची स्वतःची भीती समोर आल्यावर कठीण संभाषणामागची भीती ऐकायला मदत होऊ शकते.
करुणेचा अर्थ मला असा समजतो. स्वतःच्या एखाद्या प्रतिक्रियेमागे किती गोष्टी दडलेल्या असू शकतात, हे पाहिल्यावर दुसऱ्याला केवळ एका प्रतिक्रियेपुरतं मर्यादित करणं कठीण होतं.
पण समजून घेण्यालाही मर्यादा असतात. एखादी व्यक्ती का रागावली आहे हे कळलं, तरी तिची क्रूरता योग्य ठरत नाही. तिचं दुःख समजून घेतलं म्हणून आपल्याला दुखावत राहण्यासाठी उपलब्ध असण्याची गरज नाही.
छळ सहन करणं हे अधिक खोल प्रेमाचं किंवा समजुतीचं प्रमाण नाही. करुणेमुळे हानी सहन करण्याची जबाबदारी आपल्यावर येत नाही. हिंसेवरून प्रेमाचा निष्कर्ष काढता येत नाही; कुणी नात्यात का राहतं किंवा का निघून जातं हे माहीत असल्याचा दावाही करता येत नाही.
दुसऱ्या व्यक्तीला समजून घेतल्यामुळे अधिक स्पष्टपणे प्रतिसाद देता यायला हवा. कधी तो प्रतिसाद संयम असतो. कधी एखादी मर्यादा. कधी तिथून निघून जाणं.
नात्यात दोघांचीही तयारी लागते. एकानं समजून घेण्यासाठी केलेला प्रयत्न दुसऱ्यानं स्वतःच्या वर्तनाचं परीक्षण करण्याची जबाबदारी कायमची पार पाडू शकत नाही.
आपण प्रेमात राहू शकतो का?
स्वतःला सतत नव्यानं जाणून घेत राहिल्यानं प्रेम जिवंत राहू शकतं का, ही शक्यता मला सर्वाधिक रोचक वाटली.
मला स्वतःबद्दल सगळं कळलं आहे असं वाटलं, तर माझ्या प्रतिक्रियांवर प्रश्न विचारण्याचं कारण उरत नाही. तुम्हाला मी पूर्णपणे ओळखतो असं वाटलं, तर ऐकणं बंद होऊ शकतं. आपल्या संभाषणांत आपण आधीच काढलेल्या निष्कर्षांचीच उजळणी होते.
माणसं बदलतात; जवळून पाहत असतानाही तो बदल कधी लक्षात येत नाही. पूर्वी आश्वस्त करणारी गोष्ट आता बंधनकारक वाटू शकते. एखाद्या महत्त्वाकांक्षेचं महत्त्व कमी होऊ शकतं. एखादी भीती सौम्य होऊ शकते. लक्ष देणं म्हणजे आपली समजही बदलू देणं.
यामुळे कुणी कायम प्रेमात राहील, असं मी सांगू शकत नाही. दोघंही प्रामाणिकपणे वागूनही त्यांची आयुष्यं आता एकत्र जुळत नाहीत, असं त्यांना जाणवू शकतं. पण खात्रीपेक्षा कुतूहल प्रेमाला अधिक वाव देतं, असं मला वाटतं. ते फक्त आठवणीतल्या व्यक्तीलाच नव्हे, तर सध्या आपल्या सोबत असलेल्या व्यक्तीलाही जागा देतं.
म्हणूनच मी प्रेमाचा संबंध अध्यात्माशी जोडतो. अध्यात्म म्हणजे आपण कसं जगतो, कशाशी आपली ओळख जोडतो आणि स्पष्टपणे पाहण्यापासून आपल्याला काय रोखतं, याचा शोध. कुणावर प्रेम करताना हे प्रश्न अस्वस्थ करणाऱ्या तीव्रतेनं रोजच्या आयुष्यात येतात.
त्या बोलण्याचा मला इतका त्रास का झाला? मला मीच बरोबर आहे हे सिद्ध करायचं का आहे? तू काय म्हणतोस ते मी ऐकतोय, की स्वतःचा बचाव तयार करतोय?
आपली काळजी असलेली व्यक्ती समोर बसलेली असताना हे प्रश्न अजिबात अमूर्त राहत नाहीत.
मी चित्रपटापासून सुरुवात केली आणि प्रेम समजून घेण्याची आशा बाळगली. या शब्दाचे सगळे अर्थ सामावतील अशी व्याख्या मला अजूनही देता येत नाही. पण प्रेम करण्यासाठी लागणारी मेहनत आता अधिक स्पष्ट दिसते: स्वतःकडे पाहण्याची तयारी, दुसऱ्या व्यक्तीला आपल्या कल्पनेपासून वेगळं असू देणं आणि खात्री सोपी वाटत असतानाही शिकत राहणं.
कदाचित म्हणूनच काही क्षणी प्रेम इतकं सोपं आणि आयुष्यभर जगताना इतकं कठीण वाटतं. प्रेमाची जाणीव होण्यासाठी फारसं काही समजलेलं असण्याची गरज नसते. त्याच्यासोबत जगताना मात्र सतत पाहत राहावं लागतं.
“Theory of Love Part 1: The Movie” (29 जानेवारी 2023) आणि “Theory of Love Part 2: Real Life” (3 फेब्रुवारी 2023) यांवरून रूपांतरित.
चित्रपटाची माहिती Becker Film Groupच्या Stuck in Love कथासारांशातून तपासली आहे. पात्रांविषयीची मांडणी लेखकाची स्वतःची व्याख्या आहे.