जगण्याचा परफॉर्मन्स रिव्ह्यू

कामगिरीचा आढावा घेण्याच्या काळाचं एक वेगळंच वातावरण असतं. आपण पुरावे गोळा करतो, उद्दिष्टांकडे पुन्हा पाहतो आणि आपलं योगदान समजावून सांगायची तयारी करतो. रेटिंगचा पैसा, संधी आणि त्या वर्षाबद्दल आपल्याला कसं वाटतं यावर परिणाम होऊ शकतो.

कर्मचाऱ्यांची तुलना किंवा क्रमवारी करणाऱ्या संस्थांमध्ये ही प्रक्रिया म्युझिकल चेअर्सच्या खेळासारखी वाटू शकते. काहींना वरच्या श्रेणीत जायचं असतं. तर काहींना आपली जागा टिकेल की नाही याची काळजी वाटते.

या मूल्यांकनाकडे आपण बरंच लक्ष देतो. आयुष्याच्या बाकीच्या भागाकडेही असंच लक्ष दिलं, तर काय होईल, हा विचार मी करू लागलो.

आयुष्य नावाच्या कॉर्पोरेटचे कामगिरी मोजण्याचे निकष—म्हणजे केपीआय (KPI)—काय आहेत? ते कोण ठरवतं? आणि मूल्यांकन कोण करतं?

ज्या उद्दिष्टांकडे आपण क्वचितच पुन्हा पाहतो

कामाचं एखादं उद्दिष्ट नेमकं असू शकतं. प्रकल्प पूर्ण करणं. एखादी प्रक्रिया सुधारणं. मुदतीत काम करणं.

आपली वैयक्तिक उद्दिष्टं मात्र सहसा तितकी तपासलेली नसतात. यशस्वी होणं. आनंदी राहणं. चांगलं नातं असणं. आदर मिळवणं.

दिसणारे टप्पे पार केल्यानंतर आणखी कशाला प्रगती म्हणायचं हे न ठरवता आपण त्यांच्यामागे वर्षानुवर्षं लागू शकतो. बढती मिळते. लग्न होतं. घर घेतलं जातं. आतला प्रश्न तसाच राहतो.

हे वर्ष अधिक अर्थपूर्ण झालं का? मी अधिक चांगल्या प्रकारे ऐकू शकतो का? किंमत माहीत असूनही मी कोणत्या गोष्टींची पुनरावृत्ती करत राहिलो?

यशाला मान्यता मिळायला हवी. ते मिळवताना आपण जे आयुष्य जगलो त्यालाही.

गांभीर्यानं घ्यावी अशी एक कसोटी

एक कसोटी माझ्यासाठी विशेष महत्त्वाची आहे: टाळता येण्याजोगं दुःख समजून घेणं आणि कमी करणं—माझ्या स्वतःच्या आयुष्यातही आणि इतरांवर होणाऱ्या माझ्या परिणामांतही.

माणसांना क्रमांक देण्यासाठीचा हा सार्वत्रिक गुणांक नाही. लोकांच्या परिस्थिती सारख्या नसतात; दुःख किंवा आजार म्हणजे कामगिरी खराब झाल्याचा पुरावा नाही.

मी अशा दुःखाबद्दल बोलतोय जे आपण तपासू शकणाऱ्या वर्तनातून वाढवतो: विनाकारण क्रूरपणा, वारंवार फसवणूक, झालेलं नुकसान भरून काढण्यास नकार, किंवा सततची तुलना—ज्यामुळे चांगलं आयुष्यही अपुरं वाटू लागतं.

हे नमुने मला अधिक स्पष्ट दिसू लागले आहेत का? त्या जाणीवेमुळे माझं वागणं बदलतं का?

स्वतःला आनंदाचे गुण देण्यापेक्षा हा प्रश्न अधिक उपयोगी आहे.

रूपकातला व्यवस्थापक

लक्ष पुन्हा प्रत्यक्ष कामाकडे वळवत राहणाऱ्या व्यवस्थापकाच्या रूपात मी जाणीवेची कल्पना करतो. मन आपल्या हेतूंचं स्पष्टीकरण देणारी सादरीकरणं घेऊन येतं. आपण जगतो त्या अनुभवातून स्पष्टीकरण आणि परिणाम यांत कुठे अंतर आहे ते दिसतं.

व्यवस्थापक हे रूपक आहे. प्रत्येक विचार वाचणारा किंवा आपल्याला उघडं पाडण्यासाठी घटना घडवणारा बाहेरचा जीव मी वर्णन करत नाही. आतून केलेला माझा पहिला निर्णयही अचूकच असेल असं नाही.

एखादी विसंगती लगेच बचाव न करता पाहण्याची शक्यता मला महत्त्वाची वाटते.

नात्यात प्रामाणिकपणा हवा असं मी म्हणू शकतो, आणि त्यावर परिणाम करणारी गोष्ट लपवूही शकतो. करुणा महत्त्वाची आहे असं म्हणत दुसऱ्याच्या चुकीचा उपयोग स्वतःला श्रेष्ठ दाखवण्यासाठी करू शकतो. हे दोन्ही तपशील एकत्र विचारात घ्यायला मी तयार होतो, तेव्हा आढावा सुरू होतो.

रेझ्युमे आणि काम

एकदा एका इंटर्नच्या रेझ्युमेवर दिलेल्या कौशल्यांबद्दल बोलल्यानंतर मी तिला कोडिंगचं काम दिलं. त्या सरावामुळे सांगितलेलं कौशल्य आणि प्रत्यक्ष करून दाखवता येणारं काम यांतला फरक दिसू शकला.

या फरकाचा अर्थ लगेच फसवणूक असा होत नाही. एखादी व्यक्ती अनुभवहीन किंवा घाबरलेली असू शकते, किंवा ‘प्रवीण’ या शब्दाचा वेगळा निकष लावत असू शकते. एखादं काम कुठे शिकण्याची गरज आहे हे दाखवू शकतं.

आपण स्वतःबद्दल तयार केलेली वर्णनंही अशीच काम करतात. मी स्वतःला संयमी, स्वतंत्र किंवा विचारशील म्हणतो. मग एखादी परिस्थिती त्या गुणाचा पुरावा मागते.

उपयुक्त प्रतिसाद म्हणजे कोणत्याही किंमतीत रेझ्युमे वाचवणं नव्हे. त्या कामातून काय दिसलं हे तपासणं हा उपयोगी प्रतिसाद आहे.

दिसण्यापेक्षा लक्ष देणं

प्रामाणिकपणा सगळ्यांना दिसतो म्हणून आयुष्य अधिक प्रामाणिक होत नाही. एखादं संभाषण, माफी किंवा सवयीतला छोटासा बदल प्रभावी गोष्ट बनला नाही तरी महत्त्वाचा असू शकतो.

इथं कॉर्पोरेटचं रूपक कमी पडू लागतं. स्वतःच्या आयुष्याची चौकशी ही मान्यता मिळवण्याची आणखी एक स्पर्धा होता कामा नये.

मी अध्यात्मात खूप पुढे आहे असं दिसण्याची गरज नाही. मी काय करतोय हे पाहणं गरजेचं आहे. सत्याबद्दलच्या वादात इतरांना हरवण्याची गरज नाही. वादच कधी टाळाटाळ बनला आहे, हे ओळखण्याइतकी स्पष्टता हवी.

काम शांतपणे होऊ शकतं, आणि तरीही त्याचे परिणाम महत्त्वाचे असू शकतात.

सरावातून काय दिसू शकतं

ध्यान आणि चिंतन अशा प्रकारच्या आढाव्याला मदत करू शकतात. एखादी प्रतिक्रिया संपूर्ण परिस्थितीचं वर्णन बनण्याआधी ती दिसू शकते.

त्यामुळे दुसऱ्याचं मन वाचता येत नाही; किंवा आंतरिक क्रूर लढाई सहन करण्याची ताकद कुणात आहे याची ती कसोटी नाही. कधी मोठी विजयगाथा नव्हे, तर संयमानं केलेली कबुली हे सर्वांत कठीण काम असू शकतं.

मला कशाची भीती वाटते? मी कुणाला माझी प्रतिमा वाचवायला सांगतोय? आत्ता जबाबदार प्रतिसादासाठी काय आवश्यक आहे?

गीतेत कर्म आणि अनासक्तीला दिलेलं महत्त्व, चौकशी जबाबदारीशी जोडलेली ठेवण्याची आठवण मला करून देतं. काम आणि रोजच्या वर्तनाशी मी जोडलेला अर्थ आजच्या काळातला आहे; त्यामुळे गीता व्यवस्थापनाचं पुस्तक ठरत नाही.

बेल कर्व्हशिवाय आढावा

प्रत्येक आयुष्याला ठरावीक वितरणात बसवण्याचं किंवा माझा गुण जास्त व्हावा म्हणून दुसऱ्याचा कमी असणं आवश्यक मानण्याचं कारण नाही.

ज्या नमुन्याला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतोय, त्याच्याशी माझी तुलना करायची आहे. तो मला आधी लक्षात आला का? मी वेगळं वागलो का? आधी सबब सांगितली असती तिथे झालेलं नुकसान भरून काढलं का?

या प्रश्नांत प्रयत्न आणि अनिश्चितता या दोन्हींसाठी जागा आहे. उत्कृष्ट सादरीकरण म्हणजे उत्तम काम, असा गोंधळ करण्यापासून ते रोखतात.

कदाचित सर्वांत प्रामाणिक आढावा एका साध्या वाक्यानं सुरू होतो: आत्ता मला हे दिसतंय, आणि पुढे मला हे शिकायचं आहे.