लेखन
सकारात्मक विचारांचा काल्पनिक फिल्टर
सकारात्मक विचार करा. ग्लास अर्धा भरलेला आहे असं पाहा. स्वतःभोवती चांगली ऊर्जा ठेवा.
हा सल्ला परिचित आहे. तो पाळून पाहताना लगेच एक व्यावहारिक प्रश्न पडला: हा फिल्टर बसवायचा कसा?
एखाद्या विचारानं मला अस्वस्थ केलं, तर तो नेमका कुठे अडवायचा? एखादी आठवण दुखावते, तर ती मनात येऊच नये यासाठी काय करायचं? प्रत्यक्षात आपल्याकडून काय अपेक्षित आहे, हा प्रश्न विचारेपर्यंत ही सूचना सोपी वाटते.
कदाचित सकारात्मक म्हणजे काय, याबद्दलच्या आपल्या समजुतीतही या अडचणीचं एक कारण आहे.
सुखद असणं म्हणजे नेहमी उपयोगी असणं नव्हे
एखाद्या नात्याची आठवण एका दिवशी मन उबदार करू शकते, तर दुसऱ्या दिवशी उदास. एखादा इशारा अस्वस्थ करू शकतो, पण धोक्यापासून वाचवायलाही मदत करू शकतो. दिलासा देणारा विचार बरं वाटू शकतो, पण एखादी समस्या पुढे ढकलूही शकतो.
भावनेवर होणारा परिणाम महत्त्वाचा आहे; पण त्यावरून विचाराचं पूर्ण मोल कळत नाही.
सकारात्मकता म्हणजे फक्त सुखद वाटणाऱ्या गोष्टी मान्य करणं, असं असेल तर आपल्याला आवश्यक असलेली माहिती आपण गाळून टाकू शकतो. अडचण स्पष्टपणे पाहूनही आशा टिकवणं असा त्याचा अर्थ असेल, तर तो अगदी वेगळा सराव ठरतो.
आदेश मिळाल्यावर लगेच सकारात्मक बनण्याचा प्रयत्न करण्याआधी मला हा फरक समजून घ्यायचा आहे.
दुःखाकडे पाहताना
बौद्ध धर्मातील चार आर्य सत्यांची मांडणी मला यासाठी आकर्षित करते की ती दुःखापासून सुरुवात करते, त्याच्या उगमाची तपासणी करते आणि त्याचा निरोध शक्य आहे का, तसेच त्याचा मार्ग कोणता असू शकतो, हे पाहते.
अनुभवातला कठीण भाग अधिक आकर्षक वर्णनाखाली लपवायला ही चौकशी सांगत नाही.
माझ्यासाठी हे महत्त्वाचं आहे. एखादी गोष्ट दुखावत असेल, तर ती प्रामाणिकपणे मान्य करणं म्हणजे निराशावादच असतो असं नाही. योग्य प्रतिसादाची ती सुरुवात असू शकते.
रोजच्या परिस्थितीतही हेच लागू होतं. एखाद्या नात्याकडे लक्ष द्यायला हवं. काम माझ्या क्षमतेपेक्षा जास्त ताण देत आहे. माझ्याकडून चूक झाली आहे. सगळं ठीक आहे असं म्हणालो तर मनःस्थिती थोडा वेळ टिकेल; परिस्थिती सुधारेलच असं नाही.
समोर पाहता येईल इतकी आशा मला टिकवून ठेवायची आहे.
अनासक्ती आणि आतून रिकामं होण्याची भीती
वेदांतातल्या विवेक आणि वैराग्य या संकल्पना या प्रश्नाकडे पाहण्याचा आणखी एक मार्ग देतात. विवेक म्हणजे योग्य तो भेद ओळखण्याची क्षमता; वैराग्य म्हणजे विरक्ती किंवा अनासक्ती.
या दोन्हींचा परस्परसंबंध मला आकर्षित करतो. एखादी गोष्ट अधिक स्पष्टपणे दिसली की तिच्याबद्दल आपण धरून ठेवलेली अपेक्षा सैल होऊ शकते.
पण अनासक्तीचा अर्थ सहज चुकीचा घेतला जाऊ शकतो. काळजी करू नका असा आग्रह, किंवा विचार आणि भावना यांचा संबंध तोडण्याची सूचना, असं ते वाटू शकतं.
मला असा सराव नको आहे. मला संवेदनाहीन व्हायचं नाही. एखादी भावना अनुभवायची आहे, पण तिच्याबरोबर येणारी प्रत्येक मागणी आपोआप स्वीकारायची नाही.
मला मत्सर वाटू शकतो आणि तरीही कुणावर नियंत्रण ठेवण्याचा मला अधिकार आहे या समजुतीला प्रश्न विचारता येतो. निराशा वाटू शकते आणि तरीही जबाबदारीनं वागता येतं. दुखावणारा विचार म्हणजे आदेश किंवा शत्रू असायलाच हवा असं नाही.
मोकळीक असलेलं प्रेम
एका संभाषणात मी कधीतरी म्हटलं होतं की प्रेमात अनासक्ती असते. त्यावर आलेला प्रश्न रास्त होता: प्रेम म्हणजे आसक्तीच ना?
या गोंधळाचं एक कारण म्हणजे या शब्दांचे वेगवेगळे अर्थ. माणसांमधली नाती सुरक्षित, काळजी घेणारी आणि महत्त्वाची असू शकतात. ती आपल्यासाठी महत्त्वाची आहेत म्हणून त्यांचं मोल कमी होत नाही.
नात्याचा परिणाम आपल्या ताब्यात ठेवण्याचा आग्रह मी प्रश्नांकित करतो. ही व्यक्ती माझ्या अपेक्षेप्रमाणेच राहिली पाहिजे. या नात्यानं मला सतत खात्री दिली पाहिजे. प्रेमामुळे गमावण्याची शक्यता पूर्णपणे नाहीशी झाली पाहिजे.
ही मागणी सैल केली की दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अधिक जागा निर्माण होऊ शकते. नातं संपल्यावर होणारं दुःख थांबेल याची त्यातून खात्री मिळत नाही. वियोगाचं दुःख त्या नात्याचं महत्त्व व्यक्त करू शकतं; ते आध्यात्मिक अपयश नसतं.
दुखण्याला नियंत्रणाचं समर्थन किंवा प्रेमाबद्दलचा अंतिम निकाल न बनवता त्याला कसं सामोरं जायचं, हा शोध आहे.
जहाजाचं बुडणं आणि बेट
जहाज बुडाल्यानंतर तरंगत राहण्याचा प्रयत्न करत आहोत, अशी मी कल्पना करतो. आधार देईल त्या प्रत्येक गोष्टीकडे आपण हात लावतो. जहाजाच्या मोठ्या तुकड्यावर अधिक सुरक्षित वाटतं, म्हणून आपण त्यासाठी स्पर्धा करू लागतो.
आश्वासन शोधण्याबद्दल या रूपकातून काहीतरी समजतं. जास्त पगार, चांगलं पद किंवा अधिक सुरक्षित प्रतिमा म्हणजे धरायला मिळालेला मोठा तुकडा वाटू शकतो.
या आधारांना खरं मोल असू शकतं. पण त्यांच्याकडून ते पेलू शकणार नाहीत अशा प्रकारची खात्री मागितली की अडचण निर्माण होते.
माझ्या कल्पनेत धुक्यापलीकडे एक बेट आहे. दुःखमुक्त जीवनाचं आश्वासन नव्हे, तर अनुभवाशी अधिक स्थिर नातं—याचं ते रूपक आहे. आपण कुठे चाललो आहोत हे पाहण्याचा प्रयत्न म्हणजे विवेक; आपल्याला फक्त सर्वांत मोठा तुकडाच वाचवू शकतो हा समज सैल करणं म्हणजे अनासक्ती.
प्रवासासाठी पुरेसा आधार तरीही लागतो. आतली स्पष्टता व्यावहारिक गरजा नाहीशा करत नाही.
सकारात्मकतेचा वेगळा अर्थ
आता प्रत्येक कठीण विचार मनात येण्यापासून रोखणारा फिल्टर मला नको आहे. त्या विचाराची तपासणी करण्याची भीती कमी व्हावी आणि माझा प्रतिसाद अधिक काळजीपूर्वक असावा, असं मला वाटतं.
कधी याचा अर्थ एखाद्या गोष्टीचा अर्थ लावण्याची पद्धत बदलणं असतो. कधी परिस्थिती बदलणं. कधी एखाद्या भावनेभोवती लगेच गोष्ट न रचता तिला तिथे असू देणं.
प्रोत्साहन, कृतज्ञता आणि आशावादी विचार यांनाही जागा आहे. त्यांच्यामुळे परिस्थितीत सहभागी व्हायला मदत झाली, त्यापासून दूर जायला नाही, तर त्यांचं मोल वाढतं.
ग्लास अर्धा भरलेला असू शकतो आणि तरीही त्यात पुन्हा पाणी घालावं लागू शकतं. उपलब्ध पाण्याकडे पाहताना आपली तहानही लक्षात राहायला हवी.
चार आर्य सत्यांचा संदर्भ: Dhammacakkappavattana Sutta, SN 56.11 — भिक्खू बोधी यांचा अनुवाद. जहाज बुडण्याची आणि आतल्या अनुभवाला लागू केलेली रूपकं माझी स्वतःची आहेत.