लेखन
योग: मॅटच्या पलीकडे
तुमच्याकडे योगाची चटई आहे का?
ती एक उपयोगी वस्तू आहे. आसनांचा सराव करण्यासाठी ती पृष्ठभाग देते आणि शारीरिक सराव अधिक आरामदायी करू शकते. मला चटईबद्दल काही आक्षेप नाही.
ही वस्तू किती सहजपणे योगाचं संपूर्ण चित्र बनते, हे मला रोचक वाटतं. योग हा शब्द ऐकला की आपण शरीराची लवचीकता, श्वसनाचे व्यायाम आणि आसनांचा क्रम डोळ्यांसमोर आणतो. हे सरावाचे अर्थपूर्ण भाग असू शकतात; पण या शब्दाच्या कक्षेत आणखी काय येतं, हे मला समजून घ्यायचं होतं.
या सरावामुळे स्वतःशी असलेल्या आपल्या नात्यात काय बदलायला हवं?
सरावाचं व्यापक क्षेत्र
योगात विविध परंपरा, पद्धती आणि उद्देश सामावलेले आहेत. त्याची सुरुवात एका विशिष्ट प्रकारेच झाली किंवा त्यासाठी एकच तंत्र आहे, असं म्हणून त्याला मर्यादित करता येत नाही. काही शिक्षक एकत्र बसले आणि त्यांनी एकाच वेळी संपूर्ण प्रणाली तयार केली, अशी कथा सांगण्याचीही गरज नाही.
वेदान्तातून मला भावलेला दृष्टिकोन असा होता: योग हा आध्यात्मिक साधनेचा मार्ग आहे; त्यात आपण कसं जाणतो, प्रेम करतो, कृती करतो आणि लक्ष देतो, याचा समावेश होतो.
या परंपरेत नेहमी सांगितले जाणारे चार मार्ग म्हणजे ज्ञानयोग, भक्तियोग, कर्मयोग आणि राजयोग. आपल्यातल्या वेगवेगळ्या प्रवृत्ती समजून घ्यायला ते उपयोगी पडतात. योगाच्या प्रत्येक परंपरेचं संपूर्ण वर्गीकरण ते करत नाहीत.
सराव रोजच्या आयुष्यातही उतरू शकतो, ही शक्यता मला महत्त्वाची वाटली. एखाद्या गृहितकाचं परीक्षण करणं, कठीण कामाकडे लक्ष देणं किंवा प्रत्येक कृतीत मान्यता मागितल्याशिवाय काळजी घ्यायला शिकणं, याचाही त्यात समावेश असू शकतो.
भक्ती आणि प्रेमाची दिशा
भक्तियोग हा भक्तीचा मार्ग आहे. लक्षात येणारा बदल म्हणजे लक्षाची दिशा: माझ्या वैयक्तिक महत्त्वापलीकडेही एखादी गोष्ट प्रेम करण्याजोगी ठरते.
सतत स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवण्याच्या प्रयत्नाला भक्ती आव्हान देऊ शकते. पण ती स्वतःची ओळख जपण्याचा आणखी एक मार्गही बनू शकते. आपण विधी करू शकतो, एखाद्या समुदायाचा भाग होऊ शकतो किंवा एखाद्या श्रद्धेचं समर्थन करू शकतो; आणि तरीही आपल्या वागण्याच्या दर्जाकडे फारसं लक्ष देत नाही.
भक्तीचा सराव करणाऱ्या व्यक्तीच्या आयुष्यात तिच्यामुळे नेमकं काय घडतं, हा प्रश्न मला विचारायचा आहे.
प्रार्थना किंवा मंत्र पुन्हा पुन्हा म्हटला जातो, तेव्हा त्याचा अर्थ आपल्याला समजतो का? आपण त्या क्षणी पूर्णपणे उपस्थित असतो का? भक्तीमुळे दुसऱ्याच्या दुःखाकडे आपण अधिक लक्ष देतो का, की आपण पूर्ण करतो त्या एका कृतीपुरतीच ती मर्यादित राहते?
सगळ्या धार्मिक परंपरांना भक्तियोगात सामावून घेता येतं, असं मी सुचवत नाही. प्रत्येक परंपरेचे स्वतःचे अर्थ आहेत. मानवी वर्तन बदलण्याचं साधन म्हणूनच दैवी तत्त्वाची कल्पना निर्माण झाली, असाही माझा दावा नाही.
माझा शोध अधिक वैयक्तिक आहे. एखाद्या आदर्शाप्रती मनात आदर ठेवता येतो, तर शेजारी बसलेल्या व्यक्तीचं म्हणणं संयमानं ऐकणं मला इतकं कठीण का जातं? प्रेमाबद्दल मी जे बोलतो आणि प्रत्यक्ष काळजी घेताना जे करतो, यांच्यात काय अडथळा आहे?
हा प्रश्न भक्तीचा संबंध जबाबदारीशी जोडून ठेवतो.
ज्ञान आणि शोध घेण्याचं धैर्य
ज्ञानयोग—ज्ञान आणि विवेकाचा मार्ग—मला विशेष ओळखीचा वाटला. या कृतीला योग म्हणत नसलो, तरी मी आधीपासूनच माझ्या गृहितकांवर प्रश्न विचारत होतो.
पण इथलं ज्ञान म्हणजे केवळ स्पष्टीकरणं गोळा करणं नव्हे. तात्त्विक भाषा सहज वापरता येत असली, तरी स्वतःच्या खात्रींना तसंच अबाधित ठेवणं शक्य आहे.
स्वतःची व्याख्या ठरवण्यासाठी वापरत असलेल्या विचारालाच प्रश्न विचारला की आत्मविचार कठीण होतो. माझा यावर विश्वास का आहे? प्रत्यक्षात मी काय पाहिलं आहे? मला स्पष्टता हवी आहे, की आधीच जे मानायचं आहे त्याचा भक्कम बचाव?
माझ्यासाठी सुरुवात जिज्ञासेतून होते. विवेकामुळे प्रत्येक रोचक स्पष्टीकरण खरं मानण्यापासून आपण थांबतो.
स्वतःशी वैर न करता प्रामाणिक राहावं लागतं. एखाद्या श्रद्धेवर ठामपणे प्रश्न विचारता येतो; ती मानणाऱ्या व्यक्तीला शत्रू मानण्याची गरज नसते. हा मार्ग इतरांपेक्षा सर्वांसाठीच जलद किंवा चांगला आहे, असं ठरवण्याची गरज नाही. वेगवेगळ्या गरजा आणि क्षमता घेऊन लोक शोधाकडे वळतात.
कृती आणि लक्ष
कर्मयोग सरावाला कृतीत आणतो. काम जबाबदारीनं करताना त्यातून मिळणाऱ्या फळाशी आणि मान्यतेशी असलेल्या आपल्या आसक्तीचं परीक्षण करणं, हा भाग मला रोचक वाटतो.
परिणाम तरीही महत्त्वाचा असतो. अनासक्ती म्हणजे निष्काळजीपणे काम करणं किंवा परिणामांकडे दुर्लक्ष करणं नव्हे. वैयक्तिक श्रेयाची अपेक्षा कामाचाच विपर्यास कधी करू लागते, हे ओळखणं म्हणजे अनासक्ती.
राजयोग शिस्तबद्ध लक्ष आणि ध्यानावर भर देतो. स्पष्टता हवी असणं आणि लक्ष देण्याची क्षमता वाढवणं या संबंधित, पण वेगळ्या गोष्टी आहेत, याची तो मला आठवण करून देतो. अस्वस्थ मनाला जागरूकतेचं महत्त्व समजावणारं आणखी एक स्पष्टीकरण नको; सरावाची गरज असू शकते.
या चार मार्गांनी आपल्याला वेगवेगळ्या प्रकारच्या माणसांत विभागण्याची गरज नाही. एका दिवसात शोध, भक्ती, प्रयत्न आणि लक्ष या सगळ्यांना जागा असू शकते. एकाच नावाची ओळख अंगावर घेण्यापेक्षा या गोष्टी एकमेकांशी कशा जोडल्या आहेत, हे मला अधिक रोचक वाटतं.
सरावानंतर काय घडतं?
योग म्हणजे चटई, या आपल्या संबंधावर प्रश्न विचारून मी सुरुवात केली. त्याऐवजी शारीरिक सरावाचा योगाशी काहीच संबंध नाही, अशी तितकीच संकुचित कल्पना ठेवायची नाही.
सरावाचा उद्देशाशी संबंध टिकून राहतो का, हे महत्त्वाचं. त्यामुळे आपण अधिक सजग होतो का? एखाद्या प्रतिक्रियेच्या आहारी जाण्याआधी ती दिसू लागते का? आपल्या कृती अधिक जबाबदार होतात का?
आसनांचा सराव करणारी व्यक्ती या प्रश्नांचा खोलवर विचार करत असू शकते. चेतनेबद्दल बोलणारी व्यक्ती मात्र त्यांना पूर्णपणे टाळत असू शकते. केवळ बाह्य स्वरूपावरून याचा निर्णय होत नाही.
चटईवरून सुरुवात करता येते. तिथे शिकलेली एखादी गोष्ट उठून आपल्या बाकीच्या आयुष्यात परतल्यावरही सोबत येते का, हे मला जाणून घ्यायचं आहे.
पुढे वाचा: Yoga — Spiritual Practice, Vedanta Society of Southern California.