लेखन
लागोम: पुरेसं म्हणजे किती?
तुम्हाला मिलियनेअर व्हायला आवडेल का?
पूर्वी माझं उत्स्फूर्त उत्तर अगदी स्पष्ट असायचं. अर्थातच. कोण नकार देईल?
पण त्या उत्तरामागे एक प्रश्न लपला आहे: पैशामुळे काय बदलेल, असं मला वाटतं? त्यातून सुरक्षितता, स्वातंत्र्य, मान्यता किंवा काळजी करणं थांबवण्याची मुभा मिळेल? मला हवा असलेला बदल घडवण्यासाठी किती पुरेसं असेल?
स्वीडिश लागोम (Lagom) या कल्पनेनं माझं लक्ष वेधलं; कारण ती ‘पुरेसं’ हा विचार करण्यासारखा विषय बनवते. तिचा अर्थ अनेकदा “ना खूप जास्त, ना खूप कमी” असा सांगितला जातो. ती योग्य प्रमाणाकडे निर्देश करते: आपण कसं काम करतो, वापर करतो आणि जगतो, यांतला समतोल.
या कल्पनेशी नातं जोडणं मला आश्चर्य वाटावं इतकं कठीण गेलं. ‘पुरेसं’ समजून घेण्यापेक्षा ‘अधिक’ हवं असणं नेहमीच सहज समर्थनीय वाटलं होतं.
पुरेसं असणं हा वेगळा निकष आहे
यशाचा अर्थ आधीपेक्षा जास्त मिळवणं असा असेल, तर आपण न थांबता पुढे जात राहू शकतो. आकडा नेहमीच आणखी मोठा करता येतो. यशात पुरेसं असणंही येत असेल, तर त्या प्रमाणाची गरज कशासाठी आहे हे समजून घ्यावं लागतं.
कशा प्रकारच्या आयुष्यासाठी पुरेशी जागा? कोणत्या जबाबदाऱ्यांसाठी पुरेसा पैसा? अर्थपूर्ण योगदान देता येईल, पण दिवसाचा बाकी सगळा वेळ व्यापला जाणार नाही, इतकं काम?
या प्रश्नांची उत्तरं सगळ्यांसाठी सारखी असू शकत नाहीत. मूलभूत गरजा भागवण्यासाठी झगडणारी व्यक्ती आणि दुसरं घर घ्यावं का याचा विचार करणारी व्यक्ती एकाच परिस्थितीत नसते. लोक ज्या परिस्थितीत जगतात, ती दुर्लक्षित केली तर संयमाचा सल्ला पोकळ ठरतो.
म्हणून लागोम म्हणजे कोणत्याही परिस्थितीत कमी हवं, असा आदेश मी मानत नाही. आपल्या इच्छांना अधिक नेमकं समजून घेण्याचं ते आमंत्रण आहे, असं मला वाटतं.
मी कोणती गरज पूर्ण करू पाहतोय, आणि ही पुढची खरेदी ती खरंच पूर्ण करेल का?
संस्कृती ही एका व्यक्तीच्या दृष्टिकोनापेक्षा मोठी असते
सुरुवातीला माझं कुतूहल वैयक्तिक सवयींपलीकडे होतं. एखादी संस्कृती समतोलानं जगणं सोपं करते, तेव्हा काय घडतं हे मला समजून घ्यायचं होतं.
आजूबाजूच्या प्रत्येक संस्थेत थकून जाण्याला बक्षीस मिळत असेल, तर एका व्यक्तीनं ठरवलं म्हणून तिला समतोल आयुष्य जगता येत नाही. असुरक्षिततेवर मात करण्यासाठी फक्त दृष्टिकोन सुधार, अशी अपेक्षा थकलेल्या व्यक्तीकडूनही करता येत नाही.
कामाच्या अपेक्षा, सार्वजनिक सेवा, आर्थिक परिस्थिती आणि नाती—या सगळ्यांचा आपल्याला उपलब्ध असलेल्या पर्यायांवर परिणाम होतो. लोकांच्या कल्याणाला गांभीर्यानं घेणाऱ्या समाजानं वैयक्तिक वर्तनाबरोबरच या परिस्थितीचाही विचार करायला हवा.
स्वीडन आणि त्याचे नॉर्डिक शेजारी एकसारखी संस्कृती नाहीत; आनंदाचं पूर्ण झालेलं आदर्श प्रारूप कोणताही देश नाही. लागोम ही खास स्वीडिश संकल्पना आहे. या प्रदेशातले सगळेच लोक संपत्ती नाकारतात, सारखेच तास काम करतात किंवा महत्त्वाकांक्षेशिवाय जगतात, असा तिचा अर्थ नाही.
अधिक नेमका प्रश्न असा आहे: समतोलाला सर्वोच्च स्थान गाठू न शकलेल्यांसाठी सांत्वन न मानता, योग्य ध्येय मानलं तर आपण काय शिकू शकतो?
डिझाइनमधून मला काय दिसलं
हा प्रश्न माझ्या मनात स्कँडिनेव्हियन डिझाइनच्या साधेपणाशी जोडला जातो. त्याच्याशी संबंधित संयत रंग, उपयोगी वस्तू आणि तुलनेनं शांत आकार पाहताना, एखादी गोष्ट पूर्ण वाटण्यासाठी फार काही असण्याची गरज नसते, हे माझ्या लक्षात येतं.
या प्रश्नाचा विचार करायला IKEA मुळे मला एक सहज समजणारा संदर्भ मिळाला. त्या व्यवसायाबद्दल कोणाचंही मत असो; दैनंदिन उपयोगितेवरचा IKEA चा भर मला वस्तूंशी असलेल्या नात्याचा वेगळा विचार करायला लावतो.
खुर्ची उपयोगी आणि देखणी असू शकते; तिनं माझं महत्त्व जाहीर करण्याची गरज नसते. खोलीत कमी सामान असूनही ती मोकळी आणि प्रशस्त वाटू शकते. चांगलं डिझाइन देखावा वाढवण्याऐवजी अडथळे कमी करू शकतं.
डिझाइनकडे पाहण्याचा हा माझा दृष्टिकोन आहे; प्रत्येक उत्पादनात एखादं तत्त्वज्ञान उतरलं आहे, याचा तो पुरावा नाही. तरीही, हा विचार फर्निचरपलीकडे गेला. दिवसाची आखणीही चांगली असू शकते का? जगण्याचा अनुभव न सुधारता लक्ष मागणाऱ्या गोष्टी आपण काढून टाकू शकतो का?
संयमामुळे महत्त्वाकांक्षा कमी होते का?
मला स्वतःमध्ये या आक्षेपाचं परीक्षण करायचं होतं. प्रत्येक गोष्ट अधिक हवी असणं सोडलं, तर मी निर्माण करणं किंवा सुधारणा करणंही सोडून देईन का?
एका गोष्टीमुळे दुसरी गोष्ट आपोआप घडते असं मला वाटत नाही. उत्तम काम करण्याची इच्छा आणि आयुष्याच्या प्रत्येक भागातून आपलीच श्रेष्ठता सिद्ध करण्याची गरज, या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एखादा कारागीर साधं आयुष्य जगत असतानाही एखादी कलाकृती उत्तम घडवण्यासाठी मनापासून झटू शकतो. एखाद्या कंपनीच्या संस्थापकाला मोलाची कंपनी उभी करायची असू शकते आणि सतत थकून जाणं म्हणजेच बांधिलकीचा पुरावा आहे का, हा प्रश्नही पडू शकतो. कोणत्या कामासाठी मेहनत घेणं योग्य आहे हे कळलं की महत्त्वाकांक्षा अधिक नेमकी होते.
समतोल म्हणजे प्रत्येक दिवशी प्रत्येक गोष्टीला समान वेळ देणं नव्हे. काही काळ अधिक तीव्र प्रयत्नांची गरज असते. प्रश्न असा आहे की ही तीव्रता एखाद्या हेतूसाठी आहे, की आपल्याला आपली किंमत फक्त अशाच अवस्थेत जाणवते?
अंतर्मुख शोधाशी असलेलं नातं
लागोम मुळे आध्यात्मिक शोधात मला आधी भेटलेले काही प्रश्न आठवले: इच्छेपैकी किती भाग खऱ्या गरजेतून येतो आणि किती तुलनेतून? हवी असलेली गोष्ट मिळाली, पण अपेक्षित भावना टिकली नाही, तर काय होतं?
स्वीडिश सांस्कृतिक कल्पना आणि भारतीय तात्त्विक परंपरा सारख्याच आहेत, असा माझा दावा नाही. माझ्यासाठी त्या इच्छेशी असलेल्या आपल्या नात्याबद्दलच्या व्यावहारिक प्रश्नात एकत्र येतात.
सुखसोयींचं आयुष्य आवडू शकतं; पण त्यानं मनातल्या प्रत्येक अडचणी सुटतील, अशी अपेक्षा नको. सुंदर गोष्टींचा आनंद घेता येतो; त्या आपली ओळख पूर्ण करतील असं मानण्याची गरज नाही.
यश मिळवण्यात मला अजूनही रस आहे. एखादी गोष्ट पुरेशी कधी आहे, हे ओळखण्यातही रस आहे. ही जाणीव नसेल, तर भाग्यवान आयुष्यसुद्धा कायम काहीतरी कमी असल्यासारखं वाटू शकतं.
कदाचित पुरेसं असणं म्हणजे वाढायची इच्छा संपण्याचा बिंदू नाही. वर्तमान अपुरं आहे असं मानल्याशिवायही वाढता येतं, तो बिंदू म्हणजे पुरेसं असणं.
पुढे वाचा: Lagom म्हणजे काय? — Visit Sweden.