मिस्टर बीन आणि उठून दिसण्याचं बंधन नसण्याचं स्वातंत्र्य

Mr. Bean एखादं साधं काम करायला जातो आणि त्याचा छोटासा घोळ घालतो, हे आपल्यापैकी बहुतेकांनी पाहिलं आहे. एखादी योजना यशस्वी झाली की त्याच्या चेहऱ्यावरचा भाव आपल्याला माहीत आहे; आणि मुळात करूच नये अशा योजनेवर पूर्ण आत्मविश्वासानं पुढे जाण्याची त्याची पद्धतही.

त्याच्यावर हसतानाच मी अनेकदा त्याचं कौतुकही केलं आहे, हे मला रोचक वाटतं.

हे विचित्र वाटू शकतं. तो अनेकदा स्वार्थी, स्पर्धात्मक वृत्तीचा आणि इतरांचा विचार न करणारा असतो. आयुष्याचा संपूर्ण आदर्श म्हणून मी त्याची निवड करणार नाही. तरीही, रोजच्या जगण्यातला एक पैलू हे पात्र अनपेक्षितपणे उपयोगी वाटेल अशा रीतीनं दाखवतो: सामान्य आणि प्रभावी दिसण्याच्या प्रयत्नात आपण किती ऊर्जा खर्च करतो.

ती परीक्षा पास होण्याबद्दल त्याला फारशी काळजी आहे असं वाटत नाही.

साधं काम विचित्र बनतं

आपण फारसा विचारही न करता करतो अशा गोष्टींभोवती या विनोदांचा मोठा भाग घडतो. खरेदी करणं, पोहण्याच्या तलावात जाणं, दूरदर्शन पाहणं किंवा जेवण बनवणं. या प्रसंगांत साधारणपणे काय व्हायला हवं, हे आपल्याला माहीत असतं. तो मात्र स्वतःच्याच तर्कानं त्यांना सामोरा जातो.

या फरकातून रोजचं आयुष्य सामायिक अपेक्षांवर किती अवलंबून असतं, हे दिसतं. एखादी गोष्ट करण्याची एक पद्धत आपण शिकतो आणि अखेरीस ती शिकल्याचं विसरतो. मग तीच सर्वसाधारणपणे केली जाणारी गोष्ट बनते.

Mr. Bean तो पॅटर्न मोडतो. कधी त्याचा उपाय चतुर असतो. कधी हास्यास्पद. अनेकदा त्यामुळे आसपासच्या सगळ्यांचंच जगणं अधिक अवघड होतं.

पण त्याला पाहताना ओळखीची गोष्ट क्षणभर अनोळखी वाटू लागते. कुणीतरी नियम पाळला नाही की तो नियम आपल्या लक्षात येतो.

प्रत्येक नियम मोडला पाहिजे का, हा प्रश्न नाही. अनेक नियम आपलं संरक्षण करतात आणि एकत्र काम करणं शक्य करतात. वेगळं वागणं लाजिरवाणं वाटतं म्हणूनच आपण पाळतो अशा संकेतांपासून त्यांना वेगळं ओळखता येतं का, हा खरा प्रश्न आहे.

मूर्ख दिसण्याचं विचित्र स्वातंत्र्य

गाडीच्या छतावरच्या खुर्चीत बसून ती चालवण्याचा प्रसंग लक्षात राहतो, कारण तो अगदीच हास्यास्पद आहे. प्रत्यक्ष आयुष्यात ते धोकादायक ठरेल. विनोद म्हणून मात्र, मूर्ख दिसण्याच्या नेहमीच्या संकोचाशिवाय एखाद्या कल्पनेचा पाठपुरावा करणाऱ्या व्यक्तीचं ते दृश्य आहे.

आपल्यापैकी बहुतेक जण त्याआधीच थांबले असते. काही वेगळं करून पाहण्याआधीच आपल्याला पाहणारे लोक डोळ्यांसमोर येतात. लोक काय म्हणतील? मी अकार्यक्षम दिसेन का? मी जसा असायला हवा, त्या प्रतिमेला हे शोभेल का?

या प्रश्नांमुळे परिणामांचा विचार करता येतो. पण ते निरुपद्रवी प्रयोग, खेळकरपणा आणि सर्जनशीलताही रोखू शकतात.

जे पात्र वारंवार स्वतःची फजिती करून घेतो, पण लाजिरवाणं वाटणं म्हणजे जगाचा शेवट नव्हे असं दाखवतो, त्याला पाहण्यात एक मोकळेपणा आहे. सुरक्षित अंतरावरून, सामाजिक कसोटीत नापास झालो तरी दिवस पुढे चालू राहतो, ही शक्यता अनुभवता येते.

त्याचं जग आणि इतरांचं जग

Mr. Beanचं स्वतंत्र जगणं म्हणजे एक प्रकारची आध्यात्मिक अनासक्ती आहे, असं मला आधी वाटायचं. त्या उपमेचा उपयोग होऊ शकतो असं अजूनही वाटतं; पण ती काळजीपूर्वक वापरायला हवी.

स्वतःच्या जगात रमणं म्हणजे अहंकारापासून मुक्त होणं नव्हे. त्याचं समाधान अनेकदा जिंकण्यावर, स्वतःचं म्हणणं करून घेण्यावर किंवा गैरसोय टाळण्यावर अवलंबून असतं. आपल्या योजनांमुळे ज्यांच्यावर परिणाम होतो, त्यांच्याबद्दल तो विलक्षण असंवेदनशील असू शकतो.

ही गोष्ट महत्त्वाची आहे. आयुष्य पूर्णपणे स्वतःच्या सोयीभोवती आखलं, तर इतर लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतात याची चिंता नाही म्हणून ते शहाणपणाचं होत नाही.

त्या पात्राकडून मला एक मर्यादित गुण घ्यायचा आहे: एखादा साधा अनुभव मनापासून घेण्यासाठी तो आधी प्रभावी दिसण्याची गरज नसते. एखादी छोटी समस्या त्याचं पूर्ण लक्ष वेधून घेऊ शकते. जुगाडातून आनंदाचा क्षण निर्माण होऊ शकतो.

मोकळा वेळसुद्धा प्रदर्शन बनू शकतो अशा जगात हे मला ताजंतवानं वाटतं. आपण काही करतो, त्याचा फोटो काढतो, त्याचा अर्थ सांगतो आणि दुसऱ्या कुणाच्या लक्षात आलं का याची वाट पाहतो.

कुणी पाहत नसेल, तर आनंदाचं काय होतं?

उदासीन न होता साधेपणा

जे घडतंय त्याचा आनंद घ्यायला पुरेसं लक्ष द्यावं आणि त्यानं आपल्या प्रतिमेला काय फायदा होतो, याचं सतत मूल्यमापन करू नये—साधेपणाचं हे रूप मला भावतं.

त्यासाठी जबाबदारी सोडण्याची किंवा निराशेमुळे काहीच वाटेनासं होण्याची गरज नाही. साध्या आनंदाच्या क्षणात अधिक उपस्थित राहणं, यातून ते साधता येईल. एखाद्या गोष्टीत रस आहे म्हणून ती करून पाहणं. नवशिके आहोत हे लपवण्याचा प्रयत्न न करता स्वतःला शिकू देणं.

इतरांचं भान राखणंही यात येतं. आपण मजा करतोय म्हणून त्यांची गैरसोय नाहीशी होत नाही. स्वतःबद्दलच्या अनावश्यक संकोचातून मोकळं झाल्यावर इतरांची काळजी घेण्यासाठी अधिक जागा मिळायला हवी, कमी नाही.

इथे मी तात्त्विक कल्पनेला विनोदी पात्रापासून वेगळं करेन. ठरवून दिलेल्या भूमिकेत बसण्यास त्याचा नकार आपल्याला आवडू शकतो; पण त्याच्या प्रत्येक कृतीची नक्कल करण्याची गरज नाही.

हसल्यानंतर काय उरतं?

Mr. Bean दीर्घकाळ, कुठल्याही अर्थानं, आनंदी असतो का हे मला माहीत नाही. ते एक काल्पनिक पात्र आहे; विनोदाला या प्रश्नाचं उत्तर देण्याची गरज नाही. त्याला ज्ञानी म्हणणं उपलब्ध पुराव्यापलीकडे जाणं होईल.

पण त्याच्यामुळे आलेलं हसू विचार करण्यासारखा प्रश्न मागे ठेवतं. प्रभावीपणे सहभागी होता येईल तोपर्यंत मी आयुष्यातले किती अनुभव पुढे ढकलतो? अनुभव अनुभवू देण्याऐवजी, मी कोण आहे याचा पुरावा म्हणून किती गोष्टी वापरतो?

Mr. Bean हा प्रयत्न क्षणभर अनावश्यक वाटू देतो. जग अधिक सोपं होत नाही; पण त्यात स्वतःसाठी उठावदार स्थान टिकवण्याची गरज क्षणभर सैल होऊ शकते.

कदाचित म्हणून मी त्याचं कौतुक करतो. त्यानं आयुष्याचा उलगडा केला म्हणून नव्हे; तर आयुष्याशी खेळताही येतं, याची आठवण करून देतो म्हणून. स्वतःचं सादरीकरण इतकं मनावर न घेता आपण विचारपूर्वक आणि जबाबदारीनं जगू शकतो.