आतलं सौंदर्य

आतल्या सौंदर्याबद्दल आपण असं बोलतो, जणू त्याचा अर्थ सगळ्यांना माहीत आहे. चांगलं मन, चांगली व्यक्ती, सुंदर आत्मा. हे शब्द ओळखीचे आहेत; पण ओळखीपणामुळे त्यांचा प्रत्यक्षात किती कमी विचार केला आहे, हे लपून राहू शकतं.

दिसण्यापलीकडे एखाद्याला सुंदर काय बनवतं? आकर्षण आपलं लक्ष अधिक खोलवर धरून ठेवू लागतं, तेव्हा काय बदलतं?

Anuv Jain यांचं Mazaak आणि Ed Sheeran यांचं Beautiful People यांसारख्या गाण्यांनी मला पुन्हा या प्रश्नांकडे आणलं. कला आपलं लक्ष अशा गुणांकडे वळवू शकते जे आपल्याला ओळखीचे वाटतात, पण ज्यांचं वर्णन करणं कठीण जातं. ही ओळख नेमकी कशाची आहे, हे मला अधिक जवळून पाहायचं होतं.

सुंदर वस्तू आणि ती आपल्या मालकीची करण्याची इच्छा

मला बॅगा आवडतात. स्लिंग बॅगा पाहण्यात, चांगल्या रचनेच्या पट्ट्याकडे, वेगळ्या प्रकारच्या हार्ड केसकडे किंवा संपूर्ण वस्तू नीट काम करेल असा छोटासा तपशील शोधण्यात मी बराच वेळ घालवू शकतो.

सुरुवातीला साधी प्रशंसा असते. कुणीतरी सुंदर वस्तू बनवली आहे आणि ती पाहणं मला आवडतं.

मग माझी नजर किमतीकडे जाते. तिची किंमत मी खर्च करायला तयार असलेल्या रकमेपेक्षा जास्त असेल, तर अनुभव बदलतो. बॅग बदललेली नसते; तिच्याशी असलेलं माझं नातं बदलतं. प्रशंसा आता ती स्वतःच्या मालकीची करण्याचा प्रश्न बनते.

हा बदल मला रोचक वाटतो; कारण तो इतक्या पटकन घडतो. सुंदर वस्तू माझं लक्ष वेधते आणि लगेचच ती माझ्याकडे असण्याचा अर्थ काय असेल, हे मी ठरवू लागतो. ती मला शोभेल का? लोक तिच्याकडे लक्ष देतील का? ती माझ्याकडे असली तर मी अधिक पूर्ण वाटेन का?

आपल्याला आवडणारी एखादी गोष्ट विकत घेण्यात काहीच गैर नाही. पण ती मिळवण्याची इच्छा, मालकीचा विचार येण्याआधीच उपलब्ध असलेला आनंद झाकोळू शकते.

लोकांशी वागतानाही मी कितीदा असंच करतो, असा विचार करू लागलो.

सूर्यास्तामुळे काय शक्य होतं

सूर्यास्तामुळे सौंदर्याशी वेगळं नातं जोडता येतं. तो घरी आणण्याची गरज नसताना मी तो पाहू शकतो. त्याचा आनंद घेण्यासाठी तो माझ्या यशाचा पुरावा बनण्याची गरज नसते.

इथेही अनुभव विचारांपासून पूर्णपणे मोकळा नसतो. सूर्यास्त एखादी आठवण जागवू शकतो, एकटेपणा वाढवू शकतो किंवा दुसऱ्यांनी कौतुक करावं अशी आणखी एक छायाचित्राची संधी बनू शकतो. निसर्गामुळे अहंकार आपोआप नाहीसा होत नाही.

पण काही क्षणी लक्ष समोर जे आहे त्यातच स्थिरावतं. रंग बदलतो, प्रकाश मंदावतो आणि थोडा वेळ तरी मी त्या अनुभवाचा स्वतःबद्दल काही अर्थ काढण्याचा प्रयत्न करत नाही.

सुंदरता ही समोरच्या गोष्टींच्या गुणधर्मांपेक्षा जास्त गोष्टींवर अवलंबून असते, असं हे क्षण सुचवतात. आपलं लक्ष कसं आहे, हेही महत्त्वाचं असतं.

एखादी व्यक्ती आपल्याला सुंदर कधी वाटते

एखाद्या व्यक्तीबद्दल आणखी काही कळण्याआधीच तिचं दिसणं आपल्याला आकर्षित करू शकतं. काळ जसा जातो, तसं काहीतरी वेगळं दिसू लागतं.

संभाषण अवघड झालं की ती कशी ऐकते, हे आपण पाहतो. चूक मान्य करता येते का, हे लक्षात येतं. तिचा विनोद, संयम आणि काळजी करणं सोपं नसतानाही काळजी घेण्याची तिची तयारी दिसते.

हे गुण छायाचित्रात पूर्णपणे पकडता येत नाहीत. ते जगल्या जाणाऱ्या आयुष्यातून दिसतात.

ज्याला दुःखाचा अनुभव आहे आणि तरीही काळजी घ्यायची तयारी आहे, अशी व्यक्ती आपल्याला खोलवर स्पर्श करू शकते. तिच्या मोकळेपणामागे एक इतिहास असतो. ती कधीच दुखावली गेली नाही अशी निरागसता नव्हे; दुखापत होऊनही कोमल राहण्याची शक्यता असते.

आतल्या सौंदर्याचा मला साधारण हा अर्थ अभिप्रेत आहे.

यासाठी परिपूर्ण असण्याची गरज नाही. एखादी व्यक्ती उदार आणि अधीर, विचारशील आणि भयभीतही असू शकते. या विरोधाभासांना प्रामाणिकपणे सामोरं जायची तिची तयारी महत्त्वाची; त्यांचं ओझं इतरांवर टाकणं नव्हे.

मन आणि त्याभोवतीच्या सवयी

आपल्या प्रतिक्रियांना मी अनेकदा प्रोग्रॅम म्हणतो: कालांतराने शिकलेल्या, एखाद्या गोष्टीचा अर्थ लावण्याच्या आणि प्रतिसाद देण्याच्या ओळखीच्या पद्धती. पुनरावृत्ती दिसायला हे रूपक मदत करतं; पण त्यामुळे माणूस एखाद्या ठरावीक यंत्रासारखा वाटू नये.

काही सवयी आपलं लक्ष संकुचित करतात. आपण सतत तुलना करत राहतो, स्वतःचं समर्थन करतो किंवा दुसऱ्या व्यक्तीकडून आपल्याला काय मिळेल याचा शोध घेतो. काही सवयी मात्र जागा निर्माण करतात: ऐकणं, विचार करणं आणि निकाल ठरवण्याआधी प्रश्न विचारणं.

आतल्या सौंदर्याचा काही संबंध या जागेशी आहे, असं मला वाटतं. दुसऱ्या व्यक्तीला आपल्या कथेतल्या एखाद्या भूमिकेपुरतं लगेच मर्यादित न करता, तिला स्वतःसारखं राहण्यासाठी जागा देणं.

प्रेमामुळे असं लक्ष विकसित होऊ शकतं. पण ते मालकीच्या इच्छेतही गुंतू शकतं. एखाद्या भावनेला प्रेम म्हटलं म्हणून नेमकं काय घडतंय हे ठरत नाही. त्या भावनेमुळे आपण एखाद्या व्यक्तीशी कसं वागतो, हे पाहावं लागतं.

मिळवण्याची गरज नसलेलं सौंदर्य

प्रत्येक गोष्टीत सौंदर्य दिसणं शक्य आहे का, हे मला माहीत नाही. आत्ता मला अधिक रस आहे तो मिळवता येईल अशा गोष्टींचा विचार करण्यात गुंतल्यामुळे माझ्या नजरेतून सुटणाऱ्या सौंदर्याकडे लक्ष देण्यात.

बॅग विकत घेतली नाही, तरी तिची रचना सुंदरच राहते. सूर्यास्ताचा फोटो काढला नाही, तरी तो पाहण्यासारखा असतो. एखाद्या व्यक्तीच्या दयाळूपणामुळे मला काही फायदा झाला नाही, तरी त्याला अर्थ असतो.

कदाचित आतलं सौंदर्य आपलं लक्ष वेधतं; कारण ते क्षणभर प्रत्येक गोष्टीचं मोजमाप स्वतःच्या संदर्भात करण्याची सवय थांबवतं. काळजी घेण्याचा असा गुण आपल्याला दिसतो, जो अधिक खोलवर समजून घ्यावासा वाटतो—आणि कदाचित आपल्या आयुष्यात आचरणातही आणावासा वाटतो.