स्वतःवर प्रेम

Jab We Met मधील Geetचं स्वतःवरचं प्रेम विलक्षण सहज आत्मविश्वासानं व्यक्त होतं. तिला स्वतःसारखं राहायला आवडतं. ते योग्य ठरवण्याची तिला किती कमी गरज भासते, यातच तिच्या आकर्षणाचा काही भाग आहे.

चित्रपटाबाहेर, स्वतःवरचं प्रेम हा अधिक गुंतागुंतीचा शब्द होतो. त्याचा अर्थ काळजी, स्वीकार, स्वतःच्या इच्छा पूर्ण करण्याची मुभा, आत्मविश्वास किंवा कुणाचं न ऐकणं असाही होऊ शकतो. एकच शब्द आपण अशा गोष्टींसाठी वापरतो ज्या आपल्याला अगदी वेगवेगळ्या दिशांनी नेऊ शकतात.

मी पुन्हा पुन्हा एका प्रश्नाकडे वळतो: मी स्वतःवर प्रेम करतो असं म्हणतो, तेव्हा नेमकं काय करत असतो?

ज्या व्यक्तीचा आपण बचाव करतो तिला जाणून घेणं

प्रेमाबद्दलच्या माझ्या लिखाणात, एखाद्याची काळजी घेणं आणि त्याला समजून घेण्याचा प्रयत्न करणं यांचा परस्परसंबंध मी पाहिला आहे. नात्यात हा संबंध महत्त्वाचा असेल, तर स्वतःशी असलेल्या आपल्या नात्यातही तो महत्त्वाचा आहे.

ज्या व्यक्तीचा आनंद जपण्याचा मी प्रयत्न करतो, तिला मी किती ओळखतो? मी कोणत्या गोष्टी टाळतो? मला वारंवार कशाची भीती वाटते? कोणत्या इच्छा खरोखर माझ्या आहेत, आणि आजूबाजूला त्यांना प्रोत्साहन मिळतं म्हणून कोणत्या ओळखीच्या झाल्या आहेत?

“माझं स्वतःवर प्रेम आहे” असं म्हटल्यानं या प्रश्नांची उत्तरं मिळत नाहीत. एखादं सकारात्मक वाक्य पटेपर्यंत पुन्हा पुन्हा म्हणण्यानंही नाही.

स्वतःशी असलेल्या प्रामाणिकपणाला मी पहिल्या भेटीसारखं मानतो. सुरुवात थोडी अवघडलेली असू शकते. ज्या गोष्टी लपवाव्याशा वाटतात त्या आपल्याला दिसू शकतात. पण छाप पाडण्यासाठी तयार केलेली एकच प्रतिमा आपण सतत पुढे करत राहिलो, तर नातं खोलवर जाऊ शकत नाही.

सुरुवातीलाच सगळं बरोबर करणं गरजेचं नाही. प्रामाणिकपणे पुन्हा पुन्हा समोर येणं गरजेचं आहे.

काळजी आणि मुभा या वेगळ्या गोष्टी आहेत

स्वतःवर प्रेम करण्याचा अर्थ फक्त आपल्या इच्छा पूर्ण झाल्याच पाहिजेत, असा घेतला तर जवळपास कशाचंही समर्थन करण्यासाठी मी त्याचा वापर करू शकतो.

हे मला मिळायला हवं. मला स्वतःचं स्पष्टीकरण द्यायची गरज नसावी. कुणी माझ्याशी असहमत असेल, तर त्याला माझं मोल कळत नाही.

कधी कधी अन्याय्य अपेक्षांपासून स्वतःचं संरक्षण करावं लागतं. मर्यादा घालणं ही काळजी घेण्याची कृती असू शकते. पण मर्यादा घालणं म्हणजे आपल्या कृतींवर प्रश्न विचारता येणार नाही, असं जाहीर करण्यासारखं नाही.

मी कुणाला दुखावलं असेल, तर ते आवश्यकच होतं अशी गोष्ट रचणं म्हणजे स्वतःवर प्रेम करणं नव्हे. मी काय केलं हे मान्य करून ते सुधारण्याचा प्रयत्न करावा लागू शकतो. हे मान्य करणं अवघड असू शकतं; पण त्यामुळे माझ्या संपूर्ण मोलावर प्रश्नचिन्ह लागत नाही.

हा फरक मला महत्त्वाचा वाटतो. जबाबदारी आणि स्वतःबद्दलची आपुलकी या एकमेकींच्या शत्रू असण्याची गरज नाही.

आपण काय शांत करण्याचा प्रयत्न करतोय?

चांगलं जेवण, एखादी नवी खरेदी, सुट्टी किंवा निवांत संध्याकाळ—यांत काहीच गैर नाही. आनंद आणि विश्रांती आयुष्याचा भाग आहेत.

पण प्रत्येक अस्वस्थ भावनेला दुसऱ्या गोष्टीत लक्ष घालून उत्तर दिलं, तर आपल्या लक्षाची गरज कशाला आहे हे कदाचित कधीच समजणार नाही. वरवरची अस्वस्थता शांत करत राहतो; पण तीच अडचण पुन्हा आतून परतते.

माझ्याकडे कुणाचं लक्ष नाही असं वाटलं, तर मी एखादी वस्तू विकत घेईन. नाकारल्यासारखं वाटलं, तर माझ्या स्वातंत्र्याचा गवगवा करेन. माझ्याशी याहून चांगलं वागलं पाहिजे असं ठामपणे सांगेन; पण मी वारंवार काय निवडतो, हे तपासणार नाही.

या प्रतिक्रियांमुळे आपण वाईट माणसं होत नाही. त्या अधिक बारकाईनं पाहण्याचं आमंत्रण देतात. एखादी भावना तासाभरासाठी नाहीशी करण्यापलीकडे, इथे काळजी घेणं म्हणजे काय असेल?

कदाचित त्याचा अर्थ झोप घेणं असेल. कदाचित प्रामाणिक संभाषण. कदाचित गैरसोय समजून बाजूला सारत आलेलं दुःख. लगेच मिळणाऱ्या आरामाऐवजी खरी गरज ओळखून प्रतिसाद दिला, तर स्वतःवरचं प्रेम अधिक उपयोगी ठरतं.

स्वतःचं रूप आणि स्वतःबद्दलची प्रतिमा

एखादी प्रतिमा टिकवण्यासाठी अंतहीन प्रयत्न करावे लागू शकतात. मला प्रभावी, स्वावलंबी, आकर्षक किंवा बरोबर राहावं लागतं. त्या प्रतिमेला आव्हान देणारी प्रत्येक गोष्ट धोकादायक वाटते.

स्वतःला जाणून घेण्यासाठी वेगळं नातं आवश्यक आहे. मी कायम आत्मविश्वासू असल्याचं भासवण्याऐवजी माझ्यातली असुरक्षितता ओळखू शकतो. अवलंबून असणं मान्य करू शकतो, पण त्यामुळे मी कमकुवत आहे असा निष्कर्ष काढण्याची गरज नाही. टीका ऐकून ती योग्य आहे का हे ठरवू शकतो.

स्वतःवरचं प्रेम मी आत्मशोधाशी जोडतो, त्यामागचं हे एक कारण आहे. आपण वारंवार ज्याचा बचाव करतो, त्या स्वतःच्या रूपाशी असलेली एकरूपता दोन्हींत कमी होऊ शकते.

इथे अहंकार हा शब्द मी तत्त्वज्ञानातल्या नेहमीच्या अर्थानं वापरतो. हा शब्द वापरणं म्हणजे एखादं वैद्यकीय निदान करणं नव्हे. दंभ, बचावात्मकपणा आणि मान्यतेची गरज यांचा विचार करता येतो; स्वतःला किंवा दुसऱ्याला वैद्यकीय निदानाचं लेबल न लावता.

प्रेमासाठी प्रवेशपरीक्षा नाही

दुसऱ्यांवर प्रेम करण्याआधी स्वतःवर प्रेम करायला हवं, ही ओळखीची म्हण एका उपयुक्त गोष्टीकडे लक्ष वेधते. पण तिला कठोर नियम मानलं, तर ती निर्दयी ठरू शकते.

स्वतःच्या मोलाबद्दल शंका असणारे लोकही मनापासून काळजी घेऊ शकतात. स्वतःला द्यायला अजून न शिकलेली दयाळूपणाची रूपं नाती आपल्याला शिकवू शकतात. इतरांशी जोडले जाण्याचा हक्क मिळवण्यासाठी आपण आधी पूर्णत्वाला पोहोचण्याची गरज नाही.

स्वतःला समजून घेतल्यामुळे हे नातं कमी ओझं घेऊन पुढे जाऊ शकतं. तुमच्या कृती आणि माझ्या भीती यांतला फरक मला अधिक स्पष्टपणे करता येतो; माझ्या गरजा आणि तुमच्यावर टाकाव्याशा वाटणाऱ्या जबाबदाऱ्या यांनाही वेगळं पाहता येतं.

स्वतःशी असलेलं नातं सतत पुढे चालत राहतं. काही दिवस आपल्यात जे दिसतं त्याबद्दल निराशा वाटेल. या अर्थानं प्रेम म्हणजे पाहत राहण्याची आणि काळजीपूर्वक प्रतिसाद देण्याची तयारी टिकवणं.

मला असं म्हणता यावं: “हे घडलं. मला असं वाटलं. इथे मला बदलण्याची गरज आहे.” आणि हे म्हणण्याआधी अभिमानानं जाहिरात करता येईल असा माणूस होण्याची गरज पडू नये.

मी जितका चांगला होऊ शकतो, तितका आधीच आहे, असा प्रत्येक क्षणी आग्रह धरण्यापेक्षा हे स्वतःवर प्रेम करण्याच्या अधिक जवळचं वाटतं.