लेखन
ओशो: अध्यात्मविश्वातील ‘माफिया’
मी पुण्यातून लिहितोय; इथे ओशो आजही परिचित आणि वादग्रस्त व्यक्तिमत्त्व आहेत. 19 जानेवारी 1990 रोजी त्यांचं निधन झालं, हा शहराच्या इतिहासाचा भाग आहे; त्यांची व्याख्यानं आजही शहराबाहेर दूरवर वाद घडवतात.
ज्या शिक्षकांची बोलण्याची शैली माझ्या मनात राहिली, त्यांपैकी ते एक आहेत. त्यांचा विनोद, थेटपणा आणि श्रोत्यांना स्वतःच्या गृहीतकांबद्दल अस्वस्थ करण्याची तयारी मला आकर्षित करते.
शीर्षकातला ‘माफिया’ हा शब्द त्यांच्या धक्कादायक उपस्थितीचं वर्णन करणारं मुद्दाम वापरलेलं चिथावणीखोर रूपक आहे. संघटित गुन्हेगारीत त्यांचा सहभाग होता, असा हा दावा नाही. आध्यात्मिक कल्पनाविश्वात ते अशा शैलीनं आले की जणू अपेक्षित नियम मानायलाच नकार होता.
त्या शैलीचा आणि त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांचा संबंध मला रंजक वाटतो.
ज्यांना आपण ऐकत राहतो ते शिक्षक
कठीण विषय समजण्यास सोपा करून सांगणारा एखादा शिक्षक आपल्यापैकी बहुतेकांना आठवत असेल. दुसऱ्या शिक्षकाला तेवढंच ज्ञान असलं, तरी त्यांच्या स्पष्टीकरणात काहीतरी असतं ज्यामुळे आपल्याला विषय दिसू लागतो.
ही पसंती म्हणजे त्या शिक्षकाचं प्रत्येक म्हणणं खरं आहे याचा पुरावा नव्हे. आपण कसं शिकतो याबद्दल ती काहीतरी सांगते.
ओशोंबद्दलही मला अशीच ओढ वाटते. चेतना, इच्छा, आसक्ती आणि ओळख या गोष्टी पटकन अमूर्त होऊ शकतात. एखादा विनोद किंवा रोजच्या आयुष्यातला प्रसंग शोध पुन्हा समजण्यासारखा करतो.
या गुणाला मी महत्त्व देतो. पण त्यामुळेच सावध राहायला हवं: प्रभावी स्पष्टीकरणाचे दावे तपासण्याआधीच पटू शकतात.
भेटण्याआधी समोर येणारी प्रतिमा
लोकांना ओशोंची ओळख अनेकदा ठरावीक प्रतिमांतून होते: Rolls-Royces, उठावदार कपडे, लैंगिकता, कम्यून किंवा Wild Wild Country.
कुणी वाचण्याआधी किंवा ऐकण्याआधीच या प्रतिमांमुळे चर्चा त्यांच्याभोवती फिरू शकते. पण एखादा प्रतिभावान शिक्षक समजला नाही, असं म्हणून प्रत्येक टीका नाकारणंही तितकंच एकांगी ठरेल.
त्या चळवळीच्या इतिहासात गंभीर गैरकृत्यांचा समावेश आहे. 1984 मध्ये रजनीशी समुदायाच्या सदस्यांनी ओरेगॉनमधील अन्न जाणीवपूर्वक दूषित केलं; त्यामुळे साल्मोनेलोसिसचा उद्रेक झाला. या इतिहासाला आध्यात्मिक धडा किंवा माध्यमांनी रचलेली गोष्ट म्हणून झटकून टाकता येत नाही.
न्याय्य वाचनात एखाद्या शिकवणीतून मिळणाऱ्या मूल्याला आणि तिच्याभोवतालच्या संस्था व वर्तनाच्या तपासणीला—दोन्हींना जागा हवी. प्रशंसेमुळे तपासणी अधिक लक्षपूर्वक व्हायला हवी; तिचे निकष मात्र कमी होता कामा नयेत.
त्या चिथावणीचा मला का ओढा वाटला
लोक परंपरेचा आधार घेऊन ज्या विषयांभोवती कुंपण घालतात, त्यांच्याकडे ओशो अनेकदा वळले: कुटुंब, धर्म, लैंगिकता, महत्त्वाकांक्षा आणि समाजमान्यता.
ओळखीचा नियम आपल्याला समजला आहे की आपण फक्त पुन्हा सांगत आलो आहोत, हे विचारायला मिळणारी संधी मला आवडते. आध्यात्मिक व्यक्तीची एखादी प्रतिमा स्वीकारार्ह का वाटते? दुसरी धोकादायक का वाटते? एखादा प्रश्न राग आणतो, तेव्हा आपण कशाचं रक्षण करतोय?
लैंगिकतेबद्दलची त्यांची मांडणी—From Sex to Superconsciousness या नावानं प्रकाशित झालेल्या लिखाणासह—याच कारणानं माझं लक्ष वेधून घेतलं. लाज किंवा आदर्शीकरणापुरता विषय न ठेवता त्यांनी एका महत्त्वाच्या मानवी विषयाला शोधाचा भाग बनवलं.
त्यामुळे लैंगिकतेबद्दलचे त्यांचे सगळे दावे खरे ठरत नाहीत. या बाबतीतल्या स्वातंत्र्यासाठीही संमती, परस्पर काळजी आणि जबाबदारी हवी. एखाद्या विषयावर बोलण्याचं धाडस ही सुरुवात आहे; त्या चर्चेची तपासणी टाळण्याची सूट नाही.
शिक्षकच अडथळा बनतो तेव्हा
शिक्षकाच्या प्रतिमेशी बांधलेला विद्यार्थी काय करतो, हा प्रश्न मला सर्वाधिक महत्त्वाचा वाटतो.
शिक्षकाचा आपण इतका जोरदार बचाव करू शकतो की विषयाची तपासणी करणंच थांबवतो. टीका म्हणजे आपल्या ओळखीवरचा हल्ला वाटू लागतो. लक्ष देण्याची जागा समूहाशी असलेली बांधिलकी घेते.
असं कोणत्याही विचारवंताबाबत होऊ शकतं. ओशोंच्या बाबतीतही—ते प्रभावी आणि चिथावणीखोर आहेत म्हणूनच. सत्तेला प्रश्न विचारणाऱ्या शिक्षकाची प्रशंसा केली, तरी त्यांनाच प्रश्न विचारता येणार नाही अशी सत्ता बनवण्यापासून आपण वाचतोच असं नाही.
शिकणं आणि निष्ठा यातला फरक मला जपायचा आहे. या स्पष्टीकरणानं स्वतःच्या आयुष्यातली एखादी गोष्ट समजायला मदत केली का? अजून काय अस्पष्ट आहे? माझ्या आवडत्या शिक्षकांनी सांगितलं तरी मी कोणती गोष्ट नाकारेन?
मी सर्वोत्तम मार्गदर्शक निवडला हे सिद्ध करण्यापेक्षा हे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे आहेत.
परंपरा आणि समज
एखाद्या परंपरेत वाढल्यामुळे तिची नावं, कथा आणि प्रथा परिचित होतात. तिचं तत्त्वज्ञान नीट समजतंच असं नाही.
तीच सामग्री बाहेरून पाहणारी व्यक्ती असे प्रश्न विचारू शकते जे आपण खूप पूर्वी विचारणं थांबवलं असेल. त्याचप्रमाणे, परंपरेतल्या व्यक्तीकडे बाहेरच्या माणसाला न दिसणारा संदर्भ असू शकतो.
महत्त्वाचा फरक शोधाच्या गुणवत्तेत आहे; वाचक कोणत्या देशाचा आहे यात नाही. आपण समजून घेण्यासाठी वाचतोय, आपलेपणा मिळवण्यासाठी, दिलासा मिळवण्यासाठी की एखाद्या प्रतिमेचा बचाव करण्यासाठी?
परिचित स्पष्टीकरण प्रश्नांपलीकडचं वाटू लागलं, की हा प्रश्न मला स्वतःला विचारायचा आहे.
गांभीर्यानं घ्यावंसं काय उरतं
मी वाचलेल्या अनेक शिक्षकांचं तत्त्वज्ञान एकसारखंच आहे असं मला वाटत नाही. त्यांच्यातले मतभेद वाचन अर्थपूर्ण करतात.
माझ्या शोधात ओशोंचं खास योगदान म्हणजे काही अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारण्याजोगे करणं. विषयाला क्षुल्लक न ठरवता ते विनोदी असू शकतात. आपण स्वतःकडे नकळत बाळगलेली खात्री मध्येच थांबवू शकतात.
त्यांच्याकडून मिळालेलं मूल्य मला जपायचं आहे; पण त्यांना चूकच होऊ शकत नाही असं मानायचं नाही.
माझ्यासाठी कसोटी अशी आहे: त्यांचं बोलणं ऐकल्यावर काय घडतं? स्वतःच्या प्रतिक्रियेकडे अधिक प्रामाणिकपणे पाहता येतं का? अधिक लक्षपूर्वक ऐकता येतं का? आध्यात्मिक प्रतिमा टिकवण्याचा हट्ट कमी होतो का?
शिक्षक एखादा प्रश्न उघडू शकतो. त्याचं उत्तर ज्या आयुष्यात द्यायचं, त्याची जबाबदारी माझीच आहे.
ऐतिहासिक संदर्भ: Historical Trends Related to Bioterrorism — CDC.