मानणारे विरुद्ध शोध घेणारे: पाठांतरातून आपण काय स्वीकारायला शिकतो

एक मूल विचारतं, आकाश निळं का आहे? आपण उत्तर देतो. मग आणखी एक प्रश्न येतो, त्यानंतर आणखी एक—आपल्याला जे समजावता येतं त्याची मर्यादा येईपर्यंत.

त्या मर्यादेवर काय होतं?

आपण म्हणू शकतो, “मला माहीत नाही. चला, शोधूया.” आपण चिडू शकतो, विषय बदलू शकतो किंवा मुलानं हा प्रश्न विचारण्याची गरज नाही असं समजावू शकतो.

आपलं उत्तर आकाशाबद्दलच्या एका तथ्यापेक्षा अधिक काही शिकवतं. आयुष्यात प्रश्नांना किती जागा मिळू शकते, हेही त्यातून शिकवलं जातं.

शिक्षणाचा विचार मला इथून सुरू करायचा आहे.

उत्तर आणि तिथपर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग

एखादं उत्तर जसं आहे तसं पुन्हा सांगता येणं आणि ते आपल्याला कसं कळलं हे समजणं, यात फरक आहे.

दोन्हींचं महत्त्व असू शकतं. लक्षात ठेवलेली तथ्यं आणि सरावानं आत्मसात केलेल्या पद्धती आपल्याला लागतात. प्रत्येक गणिताचं उदाहरण तात्त्विक चौकशी बनवायची गरज नसते; पायाभूत गोष्टी शिकताना पुनरावृत्तीही आवश्यक असते.

पुनरावृत्ती म्हणजेच शिकणं, अशी व्याख्या झाली की अडचण सुरू होते. विद्यार्थ्याला काय लिहायचं हे माहीत असतं; पण ते का चालतं, कुठे लागू होतं किंवा कुठे चुकू शकतं हे समजावता येत नाही.

महत्त्वाच्या क्षमतेची तपासणी न होताही परीक्षा पास होऊ शकते.

उत्तर आधीपासून टिपणांत तयार नसलेल्या प्रश्नाचा शोध कसा घ्यायचा हे विद्यार्थ्याला माहीत आहे का?

वरवर मूर्खपणाचा वाटणारा प्रश्न

1 + 1 = 2 का होतं?

एका पातळीवर मूल वस्तू आणि मोजणीच्या मदतीनं हे समजून घेऊ शकतं. दुसऱ्या पातळीवर हा प्रश्न अंकगणिताच्या व्याख्या आणि तार्किक पायाकडे घेऊन जातो.

या प्रश्नात एवढी खोली आहे याचा अर्थ लहान मुलाला प्रगत सिद्धता सांगावी असा नाही. आपल्याला उत्तर स्पष्ट वाटतं म्हणून प्रश्न मूर्खपणाचा आहे असं म्हणून तो झटकून टाकू नये, एवढाच अर्थ आहे.

विद्यार्थ्याला उपयोगी पडेल अशा पातळीवर उत्तर देता येतं आणि त्यापुढे जाण्याची शक्यताही खुली ठेवता येते.

परिचित सत्यांमागेही कारणं असतात, आणि ती कारणं विचारून समजून घेणं स्वागतार्ह आहे—हा कदाचित महत्त्वाचा धडा आहे.

प्रौढ व्यक्तीला कशाची भीती वाटते

शिक्षक आणि पालक नेहमीच उदासीनतेमुळे प्रश्न थांबवत नाहीत. ते थकलेले असू शकतात, दबावाखाली असू शकतात किंवा धडा पूर्ण करण्याची घाई असू शकते. एखादी गोष्ट समजावता येत नाही हे मान्य करायलाही ते कचरू शकतात.

ही अस्वस्थता मला परिचित आहे. एखादा प्रश्न सगळं माहीत असलेल्या व्यक्तीची माझी प्रतिमा तपासतो.

‘मला माहीत नाही’ असं म्हटल्यानं अधिकार कमी व्हायलाच हवा असं नाही. जबाबदारीनं शोध कसा सुरू होतो हे त्यातून दाखवता येतं. स्रोत कसा पाहायचा, वेगवेगळ्या स्पष्टीकरणांची तुलना कशी करायची किंवा साधा दावा कसा तपासायचा हे आपण मुलाला दाखवू शकतो.

प्रत्येक प्रश्नाचं अंतिम उत्तर आपल्याकडे असल्याचं न भासवताही प्रौढ व्यक्ती मार्गदर्शक राहू शकते.

एखादी सवय वर्गाबाहेर जाते तेव्हा

फक्त मान्यताप्राप्त उत्तरं पुन्हा सांगितल्याबद्दल बक्षीस मिळणारा विद्यार्थी, स्रोताला प्रश्न विचारायला कचरू शकतो. ही सवय इतर ठिकाणीही जाऊ शकते, म्हणून ही शक्यता मला काळजीत टाकते.

वारशानं मिळालेला पूर्वग्रह, आत्मविश्वासानं बोलणारा इन्फ्लुएन्सर किंवा परिचित दावा योग्य स्वरूपात समोर आला म्हणून स्वीकारार्ह वाटू शकतो. ‘आपल्याला हे कसं माहीत?’ हा प्रश्न विचारण्याचा सराव कमी झालेला असतो.

अंधश्रद्धेचं एकमेव कारण पाठांतरातून शिकणं नाही; आणि प्रश्न विचारणं आपल्याला चुकीपासून वाचवेलच असंही नाही. लोक विश्वासार्ह पुराव्याला आव्हान देत, अधिक आकर्षक वाटणाऱ्या खोट्या गोष्टीवर विश्वास ठेवू शकतात.

म्हणून शिक्षणात प्रत्येक गोष्टीबद्दल शंका घ्या, एवढी सर्वसाधारण सूचना पुरेशी नाही. पुरावा तपासणं, तज्ज्ञता ओळखणं, गृहीतकांची चौकशी करणं आणि जबाबदारीनं मत बदलणं याचे मार्गही त्यात हवेत.

शोध घेणाऱ्यानं खरा शोध आणि केवळ विरोध करण्याचं समाधान यांतला फरक ओळखायला शिकायला हवं.

शोधाला आधार देणारी रचना

इथे एक गंभीर व्यावहारिक प्रश्न आहे. शाळांकडे वेळ मर्यादित असतो. विद्यार्थ्यांना सामायिक पायाभूत ज्ञान लागतं. डॉक्टर, अभियंते आणि इतर अनेक व्यावसायिकांना असं ज्ञान मिळवावं लागतं, जे प्रश्न पडेल तेव्हा लगेच तयार करता येत नाही.

कुतूहल म्हणजे ही रचना सोडून देणं नव्हे. ही रचना काय शक्य करते, असा प्रश्न ते विचारतं.

कुतूहल असलेल्या अभियंत्यालाही गणित, तांत्रिक ज्ञान आणि शिस्तबद्ध सराव हवा. प्रणाली का बिघडतेय हे विचारता आलं, एखादं गृहीतक ओळखता आलं आणि अपरिचित परिस्थितीची तपासणी करता आली, तर त्या पायाभूत गोष्टी अधिक मोलाच्या ठरतात.

विश्वासार्ह कौशल्य आणि शोधवृत्ती एकमेकांना बळ देऊ शकतात. भविष्यात येणाऱ्या प्रत्येक प्रश्नासाठी परिचित प्रक्रियेचं पालन करणं हीच पुरेशी तयारी आहे, असं मानण्यात धोका आहे.

वर्गखोली छोट्या बदलांनी बदलू शकते

एखाद्या घोषवाक्यानं शिक्षणाचं स्वरूप बदलेल अशी माझी अपेक्षा नाही. शिक्षकांना साधनं, वेळ आणि विचारपूर्वक काम करता येईल अशा परिस्थितीची गरज आहे.

तरीही काही उपयोगी बदल ठोस आहेत. एखादं तथ्य कसं सिद्ध झालं हा प्रश्न धड्यात घेता येतो. चूक नुसती पुसून टाकण्याऐवजी तिचं कारण समजावायला विद्यार्थ्याला सांगता येतं. मूल्यांकनात अंतिम उत्तराबरोबर विचार करण्याच्या पद्धतीलाही जागा देता येते.

घरीही आपण अशाच सवयी दाखवू शकतो. आपण मांडलेला दावा उघडपणे बदलू शकतो. स्पष्टीकरण देण्यापूर्वी मुलाला काय वाटतं ते विचारू शकतो. अनिश्चिततेला अपयश न मानता एखादा प्रश्न अनुत्तरित ठेवू शकतो.

आपल्याला माहीत नसताना आपण कसं वागतो, हेही मूल शिकत असतं.

एआय (AI) मुळे उद्देशाचा प्रश्न टाळणं कठीण होतं

एखादं साधन स्पष्टीकरण किंवा सोडवलेलं उदाहरण देऊ शकतं, तेव्हा माहिती मिळवणं आणि ती समजणं यांतला फरक अधिक स्पष्ट होतो.

हे साधन शोधात मदत करू शकतं. नक्कल करणं सोपं करू शकतं आणि समज नसतानाही आत्मविश्वासानं बोलणं सोपं करू शकतं. उत्तर योग्य आहे का, ते कोणत्या गृहीतकांवर आधारलेलं आहे आणि त्याचा जबाबदारीनं वापर करता येईल का, हे आपल्यालाच ठरवायचं आहे.

त्यामुळे शिक्षणासमोर अधिक नेमका प्रश्न येतो: उत्तर मिळाल्यानंतर विद्यार्थ्याला काय करता यायला हवं?

त्यांनी आणखी एक अर्थपूर्ण प्रश्न विचारावा, तर्क तपासावा आणि अजून काय समजलेलं नाही हे ओळखावं, असं मला वाटतं.

शोध घेणारा म्हणजे सामान्य माणूसही

शोधक होण्यासाठी नावाजलेला शास्त्रज्ञ बनण्याची किंवा प्रत्येक रूढी सोडून देण्याची गरज नाही. ही वृत्ती कार्यशाळेत, वर्गात, संभाषणात किंवा घरच्या एखाद्या समस्येत दिसू शकते.

पहिलं उत्तर अपुरं असतानाही कुतूहल टिकवणं आणि केवळ अंदाज बांधण्याऐवजी तपासण्याची शिस्त ठेवणं, याचा तो अर्थ आहे.

प्रश्नांना आपण ज्या पद्धतीनं उत्तर देतो ती बदलली म्हणून कुणी प्रतिभावंत होईल याची हमी देता येत नाही. मुलाचं कुतूहल म्हणजे मोठं झाल्यावर मागे सोडायची अडचण आहे, असं शिकवणं मात्र आपण टाळू शकतो.

इतरांकडून शिकता येईल, पण जे शिकलो त्याची तपासणी करण्याची क्षमता सोडावी लागणार नाही, अशी व्यक्ती घडवणं हा हेतू आहे. काळजीपूर्वक विश्वास ठेवणारी, विचारपूर्वक प्रश्न विचारणारी आणि तयार उत्तरं संपल्यावरही शोध घेत राहणारी व्यक्ती.