शिक्षणाचं हरवलेलं ध्येय: आनंद

आयुष्य सुधारेल या अपेक्षेनं आपण शिक्षणात मोठी गुंतवणूक करतो. पालक त्याग करतात. शाळा नवे कार्यक्रम आणतात. संधी आणि सुरक्षिततेचं आश्वासन देणाऱ्या पदव्यांसाठी विद्यार्थी मेहनत करतात.

या उद्दिष्टांना महत्त्व आहे. शिक्षणामुळे निवडी वाढू शकतात, उपजीविकेला आधार मिळू शकतो आणि लोकांना समाजात सहभागी होण्याची क्षमता मिळू शकते.

तरीही, तातडीच्या धावपळीत मागे पडू शकणारा एक प्रश्न मला विचारायचा आहे: एखाद्या व्यक्तीला आपण कोणतं आयुष्य जगण्यासाठी तयार करत आहोत?

शिक्षणामुळे क्षमता वाढली, पण स्वतःसोबत आणि इतरांसोबत कसं जगायचं हे समजायला मदत झाली नाही, तर कामाचा महत्त्वाचा भाग अपुरा राहतो.

ज्या परताव्याची मोजणी आपल्याला करता येते

रोजगार, उत्पन्न, संशोधनाचे निष्कर्ष आणि आर्थिक वाढ—शिक्षणाचं मूल्यमापन करण्याचे काही सहज दिसणारे मार्ग आहेत. शिक्षणामुळे काय शक्य होतं याबद्दल ते काहीतरी सांगतात.

पण शिक्षणाचं पूर्ण मोल ते सांगू शकत नाहीत.

एखाद्याकडे उत्तम पदवी असू शकते, पण बचावात्मक न होता मतभेदावर चर्चा करणं जमत नसेल. कुणी नोकरीत यशस्वी होऊ शकतं; पण आयुष्याचा बाकीचा भाग सुरू होण्यासाठी परवानगीची वाटच पाहतोय असं त्याला वाटत राहू शकतं.

याचा अर्थ अडचणीला शिक्षण कारणीभूत आहे किंवा कल्याणासाठी आर्थिक सुरक्षितता महत्त्वाची नाही असा होत नाही. चांगलं जगायला एखादी व्यक्ती शिकली आहे का, हे ठरवण्यासाठी आर्थिक यश हा अपुरा निकष आहे, एवढाच अर्थ आहे.

व्यावहारिक उद्दिष्टं काढून टाकावीत असं मला वाटत नाही. त्यांच्याबाहेर काय राहिलं, ते विचारायचं आहे.

आपण पुढे ढकलत असलेलं आयुष्य

आयुष्य अखेर व्यवस्थित सुरू होईल अशा भविष्याची तयारी म्हणून आपण अनेकदा शिकण्याची रचना करतो.

आधी परीक्षा. मग पदवी. मग नोकरी, बढती आणि स्थैर्य. पुढची गरज पूर्ण झाली की कुठेतरी आनंद मिळेल असं वाटतं.

तयारी आवश्यक आहे. पण मूल आधीपासूनच जगत आहे; विद्यार्थीही. भीती, मैत्री, कुतूहल, निराशा आणि आनंद या आयुष्याच्या तालमीचा भाग नाहीत. ज्या आयुष्यासाठी शिक्षण आहे, ही सगळी त्याच आयुष्याची अंगं आहेत.

आत्ताच्या या आयुष्याकडे लक्ष देणं शिकण्यात सामावू शकतं का? तुलना आणि स्पर्धेचा अनुभव घेत असतानाच त्या समजून घ्यायला ते मदत करू शकतं का—त्यांचे परिणाम अनेक वर्षांनंतर तपासण्याची वेळ येईपर्यंत न थांबता?

या प्रश्नामुळे शिक्षण आणि आनंद यांचं नातं बदलतं. प्रक्रिया पूर्ण केल्यावरच मिळेल असं सांगितलेलं बक्षीस, एवढाच आनंदाचा अर्थ राहत नाही.

शोधाचा आनंद

शिक्षणाचा जो पैलू माझ्यासाठी सर्वाधिक महत्त्वाचा आहे, तो म्हणजे शोध.

कठीण कल्पना स्पष्ट होते. एखादा लिखित मजकूर आपल्याला काय म्हणायचं होतं हे दाखवतो. संभाषणामुळे दुसऱ्या व्यक्तीबद्दलची आपली समज बदलते. प्रत्यक्ष प्रयोग पहिली रचना का अयशस्वी झाली हे दाखवतो.

अशा क्षणांत खरा आनंद असू शकतो. समज आता दुसऱ्याकडून मिळालेलं केवळ एक वाक्य राहत नाही. एखादा संबंध आपल्याला स्वतःला दिसतो आणि त्याच्याशी आपण काम करू शकतो.

शोधात अस्वस्थताही असते. एखादा विश्वास चुकीचा ठरू शकतो. प्रयोग निराश करू शकतो. आपल्या वागण्याबद्दल एखादी वेदनादायक गोष्ट कळू शकते. प्रत्येक शोध सुखद वाटतो, हे त्याचं मोल नाही; समज आपल्याला आयुष्यात अधिक खोलवर सहभागी व्हायला मदत करते, हे त्याचं मोल आहे.

शिक्षण म्हणजे शोधाचा आनंद, असं म्हणताना मला हेच अभिप्रेत आहे: शिकण्याशी सतत जोडलेलं नातं, सतत आनंदी राहण्याची हमी नव्हे.

एकाहून अधिक दिशांनी कुतूहल

भविष्यातल्या रोजगारासाठी उपयोगी वाटणाऱ्या प्रश्नांना आपण सहज प्रोत्साहन देतो. गणित आणि विज्ञानाकडे गांभीर्यानं पाहिलं जातं. प्रेम, दुःख, ओळख किंवा अर्थ यांबद्दलचे प्रश्न महत्त्वाच्या अभ्यासक्रमापासून लक्ष विचलित करणारे मानले जाऊ शकतात.

या सीमेलाच मला प्रश्न विचारायचा आहे. शिकणारी व्यक्ती ज्या आयुष्यात राहणार आहे, त्याचे हेही पैलू आहेत.

अस्तित्वाचा अंतिम सिद्धान्त न देता एखाद्या तरुणाला तात्त्विक प्रश्नावर बोलता येऊ शकतं. एखादा प्रौढ इतिहास, कला किंवा नवं कौशल्य शिकू शकतो—त्यातून लगेच आर्थिक परतावा काय, हे सांगण्याची गरज न ठेवता.

वेगवेगळ्या वयांत शोधाच्या वेगवेगळ्या पातळ्यांना जागा असते. त्यातून किती उत्पन्न मिळेल याचा अंदाज करता आला तरच कुतूहलाला मान्यता द्यायची, असं होता कामा नये.

ज्ञान आणि सातत्यानं केलेल्या प्रयत्नांचीही गरज आहे. तयारी नसेल तर कुतूहल अस्पष्ट राहू शकतं. कुतूहल नसेल तर तयारी पोकळ सादरीकरण बनू शकते. शिक्षणानं या दोघांची सांगड घालायला हवी.

कामगिरीचा आणखी एक दबाव न बनता आनंद

आनंद हा शिक्षणाचा विषय केला, तर तो विद्यार्थ्यांनी दाखवून द्यायचं आणखी एक उद्दिष्ट बनू शकतो.

एखादं मूल दुःखी, रागावलेलं किंवा अनिश्चित असू शकतं; त्यामुळे ते कल्याणाच्या मूल्यमापनात नापास ठरत नाही. शिक्षणामुळे वियोगाचं दुःख, आजार, विषमता किंवा मोठं होताना येणाऱ्या सगळ्या अडचणी नाहीशा होत नाहीत.

माझ्या मनातला हेतू अधिक माणुसकीचा आहे: लोकांना स्वतःचा अनुभव समजून घ्यायला, अर्थपूर्ण नाती जोडायला, मदत मागायला आणि ज्यांच्याकडे लक्ष द्यावंसं वाटतं अशा कृतींमध्ये सहभागी व्हायला मदत करावी.

प्रौढ व्यक्ती कसं ऐकते, चुकांशी कसा व्यवहार केला जातो आणि शिकणाऱ्यांना अपमानित न होता प्रश्न विचारता येतात का, यातून शाळा याला आधार देऊ शकते. भावना किंवा तत्त्वज्ञानावरील औपचारिक धड्यांबरोबरच या परिस्थितीही महत्त्वाच्या आहेत.

शिकवणारी व्यक्तीही शिक्षणाचाच भाग असते.

पुढच्या पिढीसमोर आपण काय दाखवतो

आपलं आयुष्य पूर्णपणे तुलना आणि समाधान पुढे ढकलण्याभोवतीच रचलेलं असेल, तर आपला सल्ला संतुलित वाटला तरी मुलांना तीच पद्धत दिसेल.

आपण न लाजता काहीतरी शिकताना त्यांना दिसू देऊ शकतो का? प्रभावी असण्याची गरज न ठेवता एखाद्या गोष्टीचा आनंद घेताना? आपल्या जिव्हाळ्याच्या ध्येयातून अपेक्षित सगळंच मिळालं नाही, हे मान्य करताना?

अशा क्षणांमुळे प्रौढपण म्हणजे पूर्ण झालेली ओळख नसून सतत सुरू असलेला शोध आहे, असं दिसू शकतं.

यासाठी प्रत्येक पालकानं तत्त्वज्ञ व्हायची गरज नाही. शिकणं दिसत राहील इतकी प्रामाणिकता हवी.

आयुष्याला सामावून घेण्याइतकं मोठं ध्येय

लोकांना कमवायला, उभं करायला, समजून घ्यायला आणि योगदान द्यायला शिक्षणानं मदत करावी, असं मला वाटतं. त्या कृती महत्त्वाच्या का आहेत आणि त्यांनी शक्य केलेलं आयुष्य कसं जगायचं, हेही त्यानं समजायला मदत करावी.

स्वतःबद्दलचे सगळे प्रश्न पुढे न ढकलता जगाबद्दल शिकता यायला हवं. तज्ज्ञता मिळवताना इतर क्षेत्रांत नवशिके राहण्याचं स्वातंत्र्य गमावता कामा नये.

हे ध्येय पदवीपेक्षा मोठं आहे, पण पदवीच्या विरोधात नाही. अभ्यासक्रम संपल्यानंतरही शोध घेण्याची क्षमता टिकवणारी व्यक्ती हे ध्येय आहे.

आनंदाशी पुन्हा जोडायचं असलेलं नातं मला असं दिसतं: पुढच्या यशासाठी केवळ तयार न करता, शिकणं लक्ष, नाती आणि अर्थ अधिक खोल करत राहील असं आयुष्य.