आपल्यातला भांडवलशाहीवादी आणि समाजवादी

मालकीबद्दल आपण देश, अर्थव्यवस्था आणि संस्थांच्या पातळीवर वाद घालतो. साधनसंपत्तीवर कुणाचं नियंत्रण असावं? कामाचा लाभ कुणाला मिळावा? सत्तेचं वाटप कसं व्हावं?

या प्रश्नांच्या उत्तरांत खरे फरक आहेत आणि त्यांचे लोकांच्या आयुष्यावर खरे परिणाम होतात. दोन्ही व्यवस्थांमध्ये मानवी इच्छा असते म्हणून हे फरक नाहीसे होतात, असं मला वाटत नाही.

तरीही, या चर्चेमुळे मला अधिक जवळच्या एका गोष्टीबद्दल कुतूहल वाटलं: आपल्या आयुष्यात मालकीशी असलेलं आपलं नातं.

मला काय स्वतःच्या मालकीचं हवं आहे? एखादी गोष्ट माझी आहे हे इतरांनी मान्य करावं, अशी माझी अपेक्षा काय आहे? आणि हीच ओढ मी प्रेम करतो त्या माणसांपर्यंत पोहोचली तर काय होतं?

राजकीय रूपकाच्या मर्यादा

भांडवलशाहीत साधारणपणे खाजगी मालकी आणि बाजारातली देवाणघेवाण असते. समाजवादात सामाजिक मालकी आणि नियंत्रणाचे वेगवेगळे प्रकार असतात; ते सरकारी मालकीसारखेच असतील असं नाही. यांपैकी कोणताही शब्द एखादा समाज लोकशाहीवादी आहे की हुकूमशाहीवादी, हे स्वतःहून सांगत नाही.

खाजगी संचय आणि सामायिक आयुष्याची काळजी यांच्यातला ताण तपासण्यासाठी मी या शीर्षकाचा वापर करतो. हे आपल्या प्रेरणांचं रूपक आहे; अर्थव्यवस्थेबद्दलचा सविस्तर युक्तिवाद नाही.

आतल्या एखाद्या अनुभवावरून कोणतं सार्वजनिक धोरण यशस्वी होईल हे ठरवता येत नाही. त्याचप्रमाणे, राजकीय ओळख असल्यामुळे रोजच्या नात्यातल्या आपल्या वागण्याची तपासणी करण्याची गरज संपत नाही.

या रूपकामागचा प्रश्न असा आहे: सुरक्षित वाटण्यासाठी नियंत्रण ठेवणं हाच आपला मुख्य मार्ग बनला आहे का?

एखादी व्यक्ती मालकीची वस्तू बनते तेव्हा

एखादी व्यक्ती वस्तूसारखी आपल्या मालकीची होऊ शकत नाही, हे आपल्याला समजतं. पण आपल्या प्रतिक्रिया नेहमीच ही समज दाखवत नाहीत.

प्रौढ मुलानं किंवा मुलीनं जोडीदार निवडल्यावर पालकांना आपली जागा कमी झाली असं वाटू शकतं. जोडीदाराला दुसऱ्याचं स्वावलंबन धोक्यासारखं वाटू शकतं. व्यवस्थापक मतभेदांना निष्ठेचा अभाव समजू शकतो.

नात्यात एक न बोललेली अपेक्षा शिरते: मला सुरक्षित वाटावं म्हणून माझ्या गरजेच्या जागीच राहा.

काही अपेक्षा रास्त असतात. बांधिलकी, काळजी आणि परस्पर सहमती महत्त्वाची असते. दुसऱ्याचं स्वातंत्र्य आपल्या महत्त्वाला झालेली दुखापत मानलं जातं, समजून घ्यायची वास्तविकता मानली जात नाही, तेव्हा मालकीची भावना दिसू लागते.

मग प्रेम आणि आपलं स्थान टिकवून ठेवण्याची इच्छा यांत फरक करणं कठीण होतं.

मालकी आणि मान्यता

काही मालमत्तांचं व्यावहारिक मूल्य त्या कुणाला दिसल्या किंवा नाही दिसल्या तरी असतं. घर निवारा देतं. पैसा सुरक्षितता आणि निवडीचं स्वातंत्र्य देऊ शकतो. प्रत्येक मालकी म्हणजे मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न असतो, असं म्हणणं चुकीचं ठरेल.

पण एखादी गोष्ट हवीशी वाटण्यात इतरांकडून मिळणारी मान्यताही असू शकते. एखादी वस्तू, पद किंवा यश मला हवं असतं, कारण त्यातून माझ्याबद्दल काहीतरी दिसतं.

अशी जागा कल्पना करा जिथे कुणालाच त्या गोष्टीचा प्रभाव वाटत नाही. तरीही ती तितकीच महत्त्वाची वाटेल का?

हा विचारप्रयोग इच्छेला चुकीचं ठरवत नाही. तो प्रेरणा अधिक स्पष्ट करतो. मला सुखसोयी, क्षमता आणि कौतुक या तिन्ही गोष्टी हव्या असू शकतात. किती पुरेसं आहे हे त्यांपैकी काय ठरवतंय?

मनातला वाद

माझ्या मनाची मी वादांनी भरलेल्या दालनासारखी कल्पना करतो. एका आवाजाला सुरक्षितता हवी आहे. दुसऱ्याला स्वातंत्र्य. एकाला मान्यता हवी; दुसरा मात्र आपल्याला काहीच फरक पडत नाही असा हट्ट धरतो.

विचारपूर्वक निर्णय घेण्यात मुळात काही चुकीचं नाही. परिणामांचा विचार करून एकमेकांशी टक्कर घेणाऱ्या जबाबदाऱ्यांना उत्तर द्यावं लागतं. अडचण तेव्हा येते जेव्हा प्रत्येक आवाज स्वतःची प्रतिमा वाचवण्यात गुंततो आणि समोरच्या परिस्थितीकडे लक्ष द्यायला फारसं उरत नाही.

मी एकदा जाणीवेला या अंतर्मनावर ताबा मिळवणारा हुकूमशहा म्हटलं होतं. आता त्या मनात स्पष्टतेमुळे काय होऊ शकेल, हे तपासणं मला अधिक योग्य वाटतं. बाहेर किंवा आतल्या बळजबरीचा गौरव करणं हा हेतू नाही. प्रेरणा पुरेशा स्पष्टपणे पाहणं हा हेतू आहे, म्हणजे त्या नकळत आपल्यावर राज्य करणार नाहीत.

नियंत्रणाची मागणी आहे हे जाणीव दाखवू शकते; पण त्यातून पुन्हा नियंत्रणाचीच मागणी निर्माण व्हायला नको.

नेति नेति आणि बदलत जाणारी ओळख

अद्वैतातली नेति नेति ही साधना—साधारणपणे “हे नाही, हे नाही” असा अर्थ सांगितला जातो—आपण ज्याला संपूर्ण स्व समजतो त्याची तपासणी करण्याचा मार्ग म्हणून मला रंजक वाटते.

मी माझा व्यवसाय आहे. मी माझी प्रतिष्ठा आहे. मी जमवलेल्या गोष्टींचा मालक आहे. यांपैकी प्रत्येक ओळख माझ्या आयुष्यातलं काहीतरी सांगते; पण त्यात मी पूर्णपणे सामावतो का?

ही तात्त्विक चौकशी आहे; जबाबदाऱ्या सोडून देण्याची किंवा व्यवहारातली ओळख नाकारण्याची सूचना नाही. एखादी भूमिका गेली तर आपणच नाहीसे होऊ, असं समजून प्रत्येक भूमिकेचा बचाव करायलाच हवा हा आग्रह ती सैल करते.

एखाद्या ओळखीला थोडं मोकळेपणानं धरता आलं, तर कदाचित दुसऱ्याचं वास्तव ऐकता येईल—त्यामुळे आपलं वास्तव नष्ट होतंय असं न वाटता.

पूर्ण नियंत्रण न ठेवता काळजी

प्रेमाचे काही क्षण दाखवतात की मालकीची भावना कमी झाली की आपलं लक्ष कसं बदलतं. दुसऱ्याच्या आनंदाचा आस्वाद मी घेऊ शकतो, त्याला माझ्या महत्त्वाचा पुरावा न बनवता. माझी निवड नसली तरी दुसऱ्याच्या निवडीला साथ देऊ शकतो.

यामुळे दुःख नाहीसं होत नाही किंवा मत्सर कधीच वाटणार नाही याची खात्री मिळत नाही. एखादी व्यक्ती गमावल्याचं दुःख तीव्र असू शकतं; तरीही नातं मालकीपुरतं मर्यादित होत नाही. वेदनेचा अर्थ दुसऱ्या व्यक्तीवर हक्क सांगणं असायलाच हवं का, हा प्रश्न आहे.

स्वातंत्र्य आणि काळजी एकत्र नांदू शकतात. त्यांचं सहअस्तित्व नियंत्रण किंवा उदासीनता—दोन्हींपेक्षा अधिक मागतं.

सामायिक आयुष्याची सुरुवात आपल्या आसपासच होते

अर्थव्यवस्थेबद्दलचे प्रश्न मोठेच आहेत आणि संस्थांना पुरावे, उत्तरदायित्व आणि न्याय्य व्यवस्था यांची गरज कायम आहे. आतली स्पष्टता त्या कामाची जागा घेत नाही.

पण आपण त्या कामात कसा सहभाग घेतो हे ती बदलू शकते. भौतिक गरजा गंभीरपणे घेतानाच प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठीचा संचय मी प्रश्नांकित करू शकतो. नात्याला मालमत्ता न मानता त्याचं मोल जाणू शकतो. माझं स्वतःचं हित ओळखू शकतो, पण परिस्थितीचं संपूर्ण हित तेवढंच आहे असं न मानता.

तेव्हा शीर्षकातला ताण उपयोगी ठरतो: जे माझं आहे, ते सामायिक आयुष्याचा भाग कसं होऊ शकतं?

सुरक्षिततेची इच्छा नियंत्रणाच्या सवयीत घट्ट होण्याआधी मला हा प्रश्न विचारत राहायचं आहे.